सोलापूर: सोलापूर जिल्ह्याची वरदायिनी असलेल्या उजनी धरणाच्या (Ujani Dam) जैवविविधतेचे रक्षण करण्यासाठी आणि परिसरातील मच्छीमारांच्या उपजीविकेला बळ देण्यासाठी एक अत्यंत महत्त्वाचा निर्णय घेण्यात आला आहे. ‘मित्रा’ (MITRA) संस्थेकडून उजनी धरण क्षेत्रातील विविध विकासकामांसाठी आणि संवर्धनासाठी तब्बल १६ कोटी रुपयांचा निधी उपलब्ध करून दिला जाणार आहे, अशी माहिती ‘मित्रा’चे मुख्य कार्यकारी अधिकारी प्रवीणसिंह परदेशी यांनी दिली आहे.
नुकतीच जिल्हाधिकारी कार्यालयाच्या सभागृहात उजनी धरणातील विविध प्रलंबित प्रश्नांवर आणि जैवविविधतेवर आढावा बैठक पार पडली. या बैठकीत जिल्हाधिकारी एस. कार्तिकेयन, अतिरिक्त पोलीस अधीक्षक विजय कबाडे, निवासी उपजिल्हाधिकारी अभिजीत पाटील, बीएचएनएस (BNHS) ट्रस्टचे डॉ. उन्मेश काटवटे आणि मत्स्यव्यवसाय विभागाचे अधिकारी उपस्थित होते.
यापूर्वी सोलापूरच्या विकासाला गती देण्यासाठी सोलापूर उड्डाणपुलाचा मार्ग मोकळा करण्याचे निर्देश देखील ‘मित्रा’चे सीईओ प्रवीणसिंह परदेशी यांनी दिले होते. आता त्यांनी उजनी धरणाच्या जतन आणि संवर्धनासाठी पुढाकार घेतला आहे.
उजनी धरणाला आफ्रिकन कॅटफिशचा (African Catfish) मोठा धोका
बैठकीत उजनी धरणातील जैवविविधतेवर सविस्तर चर्चा झाली. उजनी धरणात बेकायदेशीरपणे वाढवण्यात आलेल्या आफ्रिकन कॅटफिश (मंगुर किंवा सकर माऊथ) या माशांच्या प्रजातीमुळे स्थानिक माशांचे अस्तित्व धोक्यात आले आहे.
- आरोग्यासाठी घातक: आफ्रिकन कॅटफिश खाणे मानवी आरोग्यासाठी अत्यंत घातक आहे. या माशांच्या सेवनामुळे कॅन्सरसारख्या गंभीर आजारांचा धोका संभवतो. म्हणूनच अशा माशांच्या पैदास आणि उत्पादनावर पूर्णपणे बंदी घालण्यात आली आहे.
- जाळ्यांचे नुकसान: स्थानिक मच्छीमार भरत मालव यांनी सांगितले की, ‘सकर माऊथ’ माशांमुळे स्थानिक माशांचे प्रमाण घटले आहे. हे मासे मच्छीमारांची महागडी जाळी देखील फाडून टाकतात.
३० ते ३५ माशांच्या प्रजाती नामशेष!
बॉम्बे नॅचरल हिस्ट्री सोसायटी (BNHS) ट्रस्टचे डॉ. उन्मेश काटवटे यांनी बैठकीत धक्कादायक आकडेवारी सादर केली. गेल्या ३० ते ४० वर्षांच्या अभ्यासानुसार, उजनी धरणातील सुमारे ३० ते ३५ स्थानिक माशांच्या प्रजाती कायमच्या नष्ट झाल्या आहेत, तर इतर ४० प्रजाती सध्या नामशेष होण्याच्या उंबरठ्यावर आहेत. त्यामुळे स्थानिक माशांचे ब्रीडिंग (बीज उत्पादन) वाढवणे काळाची गरज बनली आहे.
मत्स्यव्यवसायाला शास्त्रीय आणि आधुनिक पद्धतीने चालना देण्यासाठी महाराष्ट्र शासन सातत्याने प्रयत्न करत आहे. नुकतीच या संदर्भात जळगाव जामोदमध्ये आधुनिक फिशिंग क्लस्टर उभारण्याची घोषणा करण्यात आली आहे. याच धर्तीवर आता उजनीच्या धरण क्षेत्राचाही विकास केला जाणार आहे.
बैठकीत घेण्यात आलेले महत्त्वाचे निर्णय:
- १६ कोटींचा विशेष निधी: या निधीतून स्थानिक माशांचे संवर्धन आणि प्रजनन केंद्र (Hatchery) उभारले जाईल. तसेच मच्छीमारांना आधुनिक साधनांसाठी मदत केली जाईल.
- फिश मील आणि फिश ऑईल उद्योग: उजनी पाणलोट क्षेत्रात माशांपासून तेल आणि खत (फिश मील व फिश ऑईल) बनवणाऱ्या उद्योगांची निर्मिती करण्यासाठी चाचपणी सुरू करण्याचे निर्देश देण्यात आले आहेत.
- अवैध मांगूर पैदाशीवर कडक कारवाई: बेकायदा आफ्रिकन मांगूर माशांची पैदास करणाऱ्या केंद्रांवर पोलीस प्रशासनाच्या मदतीने तात्काळ छापे टाकून कठोर कायदेशीर कारवाई केली जाईल.
- आक्रमक वनस्पतींचे उच्चाटन: धरणाच्या कडेला वाढणाऱ्या आयपोमिया (Ipomoea) आणि वेड्या बाभळी (Prosopis juliflora) यांसारख्या आक्रमक वनस्पती तात्काळ हटवण्याचे आदेश देण्यात आले आहेत.
- शासकीय सामंजस्य करार (MoU): आक्रमक माशांचे व्यवस्थापन करण्यासाठी मत्स्य व्यवसाय विभाग आणि महाराष्ट्र शासन यांच्यात येत्या १४ जुलै २०२६ पर्यंत महत्त्वाचा सामंजस्य करार (MoU) केला जाईल.
- स्थानिक वनस्पतींची लागवड: सामाजिक वनीकरण विभागाच्या माध्यमातून उजनी परिसरात स्थानिक जलचर वनस्पतींची लागवड केली जाईल, ज्यामुळे धरणाची परिसंस्था पूर्ववत होण्यास मदत होईल.
उजनी धरणाची बिघडत चाललेली परिसंस्था सुधारण्यासाठी आणि बेकायदेशीर मासेमारीला आळा घालण्यासाठी प्रशासन आता मिशन मोडवर काम करणार आहे. या १६ कोटींच्या निधीमुळे उजनीच्या पात्राला पुन्हा एकदा नवे चैतन्य मिळण्याची आशा निर्माण झाली आहे.