मुंबई: महाराष्ट्राचा लाडका गणेशोत्सव हा केवळ एक धार्मिक सण नसून त्याला १०० वर्षांहून अधिक काळाची पौराणिक, ऐतिहासिक आणि सामाजिक चळवळीची पार्श्वभूमी आहे. या उत्सवाचे ‘वैश्विक अद्वितीय मूल्य’ अधोरेखित करत यापुढे गणेशोत्सवाचे अभ्यासपूर्ण व नियोजनबद्ध सादरीकरण जगासमोर केले जाईल, असा निर्धार सांस्कृतिक कार्य मंत्री ॲड. आशिष शेलार यांनी व्यक्त केला आहे. गणेशोत्सवाला राज्य महोत्सवाचा दर्जा मिळाल्यानंतर आता हा उत्सव ‘युनेस्को’च्या (UNESCO) जागतिक वारसा यादीत समाविष्ट करण्यासाठी शासन प्रयत्नशील आहे.
गणेशोत्सवाच्या नियोजनासाठी उच्चस्तरीय बैठका
मुंबईतील पु. ल. देशपांडे महाराष्ट्र कला अकादमी येथे सांस्कृतिक कार्य मंत्री आशिष शेलार यांच्या अध्यक्षतेखाली दोन महत्त्वपूर्ण बैठका पार पडल्या. पहिल्या बैठकीत सांस्कृतिक कार्य विभाग, सर्व जिल्हाधिकारी, पोलीस प्रशासन आणि वाहतूक विभागाचे अधिकारी उपस्थित होते. तर दुसऱ्या बैठकीत गणेशोत्सव समन्वय महासंघ, मूर्तिकार संघटना, बृहन्मुंबई महानगरपालिका (BMC), बेस्ट (BEST), मध्य व पश्चिम रेल्वे आणि एसटी महामंडळाचे प्रतिनिधी उपस्थित होते.
यावेळी बोलताना मंत्री शेलार म्हणाले, “पूर्वी शासन केवळ उत्सवासाठी परवानग्या देण्याचे काम करत होते, मात्र आता गणेशोत्सवाला ‘राज्य महोत्सव’ घोषित केल्यामुळे शासन स्वतः आयोजक बनले आहे. त्यामुळे हा उत्सव अधिक नियोजनबद्ध आणि शिस्तबद्ध पद्धतीने पार पाडणे आपली जबाबदारी आहे.” राज्यातील रस्त्यांची दुरुस्ती आणि वाहतुकीबाबत शासनाने यापूर्वीच खड्डेमुक्त गणेशोत्सवासाठी आधुनिक तंत्रज्ञान वापरण्याचे निर्देश सर्व महापालिकांना दिलेले आहेत.
मूर्तिकारांसाठी ‘वेलिंग-खातू’ राज्य पुरस्काराची घोषणा
गणेशोत्सवात आपल्या कलाकुसरीने बाप्पांचे विलोभनीय रूप साकारणाऱ्या मूर्तिकारांच्या योगदानाची दखल शासनाने घेतली आहे. ज्याप्रमाणे उत्कृष्ट गणेशोत्सव मंडळांना पुरस्कार दिले जातात, त्याच धर्तीवर आता ज्येष्ठ मूर्तिकार कै. दिनानाथ वेलिंग आणि कै. विजय खातू यांच्या स्मरणार्थ मूर्तिकारांना ‘वेलिंग-खातू पुरस्कार’ प्रदान करण्यात येईल, अशी महत्त्वपूर्ण घोषणा मंत्री शेलार यांनी या बैठकीत केली.
प्रवासी व भाविकांसाठी विशेष सुविधा आणि उपाययोजना
गणेशोत्सव काळात मुंबई आणि कोकणात जाणाऱ्या भाविकांचा प्रवास सुखकर व्हावा यासाठी मंत्र्यांनी विविध यंत्रणांना खालील महत्त्वाच्या सूचना दिल्या:
- बेस्टची ‘वन तिकीट’ दर्शन सेवा: गणेशभक्तांना मुंबईतील प्रमुख आणि प्रसिद्ध गणेशोत्सव मंडळांचे दर्शन सुलभतेने घेता यावे यासाठी बेस्ट उपक्रमाने ‘एका तिकीटात प्रवास’ देणारी विशेष बस सेवा सुरू करावी.
- रात्रकालीन लोकल ट्रेन्स: गणेशोत्सव काळात मुंबईत रात्री उशिरापर्यंत भाविकांची गर्दी असते, त्यामुळे उपनगरीय रेल्वे मार्गावर उशिरापर्यंत विशेष लोकल फेऱ्या चालवाव्यात. मुंबईतील वाढत्या प्रवाशांच्या सोयीसाठी राज्य शासन मेट्रो आणि रस्ते विकासाचे मोठे प्रकल्प राबवत आहे.
- एसटी भाडेवाढीवर फेरविचार: कोकणात जाणाऱ्या भाविकांच्या ग्रुप बुकिंगच्या परतीच्या प्रवासावर लावण्यात आलेल्या ३०% अतिरिक्त भाडेवाढीचा एसटी महामंडळाने पुनर्विचार करावा.
- विसर्जन घाट व प्रकाशयोजना: महापालिकेने विसर्जन मार्गावर अतिरिक्त प्रकाश व्यवस्था करावी, तसेच समुद्र किनाऱ्यांवर भाविकांना जेलीफिशचा त्रास होणार नाही याची दक्षता घ्यावी.
घरगुती गणेशोत्सव आणि ऑनलाइन दर्शनाचा डेटा बेस
महाराष्ट्रात सार्वजनिक मंडळांइतकेच अनेक पारंपरिक घराण्यांमध्ये घरगुती गणेशोत्सव अत्यंत वैशिष्ट्यपूर्ण पद्धतीने आणि सामाजिक संदेश देत साजरा केला जातो. अशा घरगुती उत्सवांची माहिती संकलित करून ती इंटरनेटच्या माध्यमातून जागतिक स्तरावर पोहोचवली जाईल. तसेच, राज्यातील प्रमुख गणेशोत्सव मंडळे आणि देवस्थानांसाठी ऑनलाइन दर्शनाची एकत्रित डिजिटल प्रणाली अधिक सक्षम करण्याचे निर्देशही देण्यात आले आहेत.
उत्सवाचा ऐतिहासिक वारसा आणि सामाजिक सलोखा जपत, नियमांचे पालन करून यंदाचा गणेशोत्सव अत्यंत उत्साहात व शांततेत साजरा करावा, असे आवाहन शेवटी सांस्कृतिक कार्य मंत्र्यांनी जनतेला केले.