महाराष्ट्र शासनाने राज्यातील सार्वजनिक आरोग्य व्यवस्थेत क्रांती घडवून आणत ‘निरोगी महाराष्ट्र, सक्षम महाराष्ट्र’ या उद्दिष्टाच्या दिशेने अत्यंत वेगाने पावले टाकण्यास सुरुवात केली आहे. प्रतिबंधात्मक आरोग्य सेवा, अत्याधुनिक उपचार पद्धती, डिजिटल आरोग्य व्यवस्थापन आणि महिला-बाल संगोपन या सर्वच आघाड्यांवर राज्य सरकारने उल्लेखनीय यश मिळवले आहे.
मुख्यमंत्री, उपमुख्यमंत्री आणि सार्वजनिक आरोग्य मंत्री यांच्या मार्गदर्शनाखाली राज्यात आरोग्य यंत्रणेचे मोठे जाळे निर्माण करण्यात आले आहे. यामुळे सर्वसामान्य नागरिकांना आपल्या हक्काच्या दर्जेदार उपचार सुविधा अगदी मोफत किंवा माफक दरात उपलब्ध होत आहेत.
‘माझं गाव, आरोग्यसंपन्न गाव’ उपक्रमातून लोकचळवळ
राज्यातील ग्रामीण भागाचा आरोग्यविषयक स्तर सुधारण्यासाठी ग्रामपंचायत, आशा सेविका, आरोग्य कर्मचारी आणि ग्रामस्थांच्या सक्रिय सहभागाने ‘माझं गाव, आरोग्यसंपन्न गाव’ हा नाविन्यपूर्ण उपक्रम राबविला जात आहे. यामुळे आरोग्य ही केवळ एक सेवा न राहता ती एक लोकचळवळ बनली आहे. ग्रामीण भागातील जीवनमान सुधारण्यासाठी आणि ग्रामीण विकासाला नवी दिशा देण्यासाठी सरकार आरोग्यविषयक सोयी-सुविधा वाढवण्यावर भर देत आहे.
नागरी आरोग्य यंत्रणेचे बळकट जाळे
शहरी भागातील नागरिकांना त्यांच्या घराच्या जवळ प्राथमिक उपचार मिळावेत यासाठी राष्ट्रीय नागरी आरोग्य अभियानांतर्गत खालील महत्त्वाच्या सुविधा कार्यरत करण्यात आल्या आहेत:
- नागरी प्राथमिक आरोग्य केंद्रे: ८१७
- नागरी सामूहिक आरोग्य केंद्रे: ४३
- आयुष्यमान आरोग्य मंदिरे: १९०४
- हिंदुहृदयसम्राट बाळासाहेब ठाकरे आपला दवाखाने: ६७५
या संपूर्ण यंत्रणेमुळे शहरातील गरीब आणि मध्यमवर्गीय कुटुंबांना मोफत वैद्यकीय तपासणी आणि औषधोपचार मिळणे सुलभ झाले आहे.
‘स्वस्थ नारी, सशक्त परिवार’ अभियानाला प्रचंड यश
महिलांच्या आरोग्याची काळजी घेण्यासाठी राबविण्यात आलेल्या ‘स्वस्थ नारी, सशक्त परिवार’ अभियानाला संपूर्ण महाराष्ट्रात उत्स्फूर्त प्रतिसाद लाभला आहे. या अंतर्गत तब्बल २.३५ लाखांपेक्षा जास्त आरोग्य शिबिरे आयोजित करण्यात आली, ज्यामध्ये १.१३ कोटींहून अधिक महिलांची आरोग्य तपासणी करण्यात आली.
या तपासणीमध्ये प्रामुख्याने मधुमेह, रक्तदाब, स्तन कर्करोग, गर्भाशयाच्या मुखाचा कर्करोग आणि रक्तक्षय (ॲनिमिया) यांसारख्या गंभीर आजारांचे वेळेवर निदान करून त्यांना तात्काळ वैद्यकीय मार्गदर्शन आणि मोफत उपचार पुरवण्यात आले. याव्यतिरिक्त, रजोनिवृत्तीनंतर उद्भवणाऱ्या आरोग्य समस्यांसाठी जिल्हा व उपजिल्हा रुग्णालयांमध्ये विशेष ‘मेनोपॉज क्लिनिक’ सुरू करण्यात आले आहेत.
माता आणि बाल आरोग्यामध्ये महाराष्ट्राचा मोठा टप्पा
महाराष्ट्राने माता व बाल आरोग्याच्या क्षेत्रात ऐतिहासिक यश संपादित केले आहे. देशाने २०३० पर्यंत साध्य करण्याचे ठरवलेले महत्त्वाचे आरोग्य मानांकन महाराष्ट्राने आधीच गाठले आहे. एसआरएस-२०२३ च्या अधिकृत अहवालानुसार राज्यातील खालील आकडेवारी अत्यंत आशादायक आहे:
- नवजात मृत्यू दर: ११
- अर्भक मृत्यू दर: १४
- पाच वर्षांखालील बालमृत्यू दर: १६
तसेच, राष्ट्रीय बाल स्वास्थ्य कार्यक्रमांतर्गत (एप्रिल २०२५ ते फेब्रुवारी २०२६) २.१३ कोटींहून अधिक बालकांची आरोग्य तपासणी करून हजारो गरजू बालकांवर मोफत हृदय शस्त्रक्रिया करण्यात आल्या आहेत.
ग्रामीण भागातही अत्याधुनिक वैद्यकीय उपचार
दुर्गम आणि ग्रामीण भागात उच्च दर्जाच्या सुविधा पोहोचवण्यासाठी २३ नवीन कार्डियाक कॅथलॅब आणि लिथोट्रिप्सी सेवा सुरू करण्यात येत आहेत. शासकीय रुग्णालयांमध्ये अनेक महागड्या चाचण्या पूर्णपणे मोफत करण्यात आल्या आहेत. शासकीय योजनांच्या माध्यमातून शेतकरी आणि ग्रामीण बांधवांना आर्थिक आधार दिला जात आहे. जसे की सरकारने केशरी शिधापत्रिकाधारक शेतकऱ्यांसाठी आर्थिक मदत जाहीर केली आहे, त्याच धर्तीवर मोफत उपचारांच्या माध्यमातून सामान्य कुटुंबांचा वैद्यकीय खर्च शून्यावर आणण्याचे प्रयत्न सुरू आहेत.
क्षयरोगमुक्ती आणि संसर्गजन्य आजारांवर नियंत्रण
‘टीबी मुक्त भारत’ अभियानांतर्गत राज्यात २०२५ मध्ये आढळलेल्या क्षयरुग्णांपैकी ८८% रुग्ण उपचारांनंतर पूर्णपणे बरे झाले आहेत. यासोबतच मलेरिया, डेंग्यू, हत्तीरोग आणि डेंग्यू सारख्या आजारांना आळा घालण्यासाठी राज्यभर विशेष मोहिमा राबवल्या जात आहेत. तसेच, गंभीर आजारांनी त्रस्त असलेल्या रुग्णांसाठी राज्यातील ३४ जिल्ह्यांमध्ये मोफत पॅलिएटिव्ह केअर (Palliative Care) सेवा सुरू करण्यात आली आहे.
रक्तदानात महाराष्ट्र देशात अव्वल!
आरोग्य चळवळीत महाराष्ट्रातील जनतेने नेहमीच मोठे योगदान दिले आहे. २०२५ मध्ये राज्यात २३.६९ लाख युनिट रक्त संकलित करण्यात आले असून, यातील तब्बल ९९.५८% रक्तदान हे संपूर्णपणे ऐच्छिक होते. या उत्तम कामगिरीसह महाराष्ट्राने रक्तदान क्षेत्रात देशातील अव्वल स्थान कायम राखले आहे.
तसेच, सिकलसेल ॲनिमियाच्या निर्मूलनासाठी २१ जिल्ह्यांमध्ये विशेष ‘अरुणोदय’ अभियान राबवले जात आहे. लोकसहभाग आणि आधुनिक तंत्रज्ञानाच्या बळावर आज खऱ्या अर्थाने ‘निरोगी महाराष्ट्र, सक्षम महाराष्ट्र’ हे स्वप्न प्रत्यक्षात उतरताना दिसत आहे.