मुंबई: महाराष्ट्राचे माजी मुख्यमंत्री आणि हरित क्रांतीचे प्रणेते दिवंगत वसंतराव नाईक यांच्या जयंतीनिमित्त १ जुलै म्हणजेच ‘कृषि दिना’चे औचित्य साधून मुंबईतील वरळी येथील सरदार वल्लभभाई पटेल स्टेडियममध्ये भव्य राज्यस्तरीय कृषी पुरस्कार सोहळा संपन्न झाला. या सोहळ्यात राज्यपाल जिष्णु देव वर्मा, मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस, उपमुख्यमंत्री सुनेत्रा अजित पवार आणि कृषी मंत्री दत्तात्रय भरणे यांच्या हस्ते राज्यातील प्रयोगशील शेतकरी आणि कृषी अधिकाऱ्यांना सन्मानित करण्यात आले.
या प्रसंगी बोलताना राज्यपाल जिष्णु देव वर्मा यांनी विश्वास व्यक्त केला की, नैसर्गिक आणि आधुनिक तंत्रज्ञानावर आधारित शेतीमध्ये महाराष्ट्र संपूर्ण देशाचे नेतृत्व करेल. या कार्यक्रमात सन २०२३ आणि २०२४ या वर्षांतील एकूण १८९ गुणवंत शेतकरी व कृषी अधिकाऱ्यांना विविध श्रेणीतील प्रतिष्ठित पुरस्कारांनी गौरवण्यात आले.
कृषी ही महाराष्ट्राच्या संस्कृतीची जीवनवाहिनी – राज्यपाल जिष्णु देव वर्मा
राज्यपाल वर्मा यांनी आपल्या भाषणात वसंतराव नाईक यांच्या दूरदृष्टीचे कौतुक केले. सत्तरच्या दशकात भीषण दुष्काळाशी लढताना त्यांनी कृषी क्षेत्राला नवी दिशा दिली. राज्यपाल म्हणाले, “भारत देशाचा पाया आणि संस्कृती शेतकरीच आहे. केंद्र शासनाच्या विविध योजनांमुळे जसे की पीक विमा, किसान क्रेडिट कार्ड आणि किसान सन्मान निधी, बळीराजाला मोठी आर्थिक सुरक्षा मिळाली आहे.”
त्यांनी पुढे सांगितले की, शेतीला शाश्वत आणि पर्यावरणपूरक बनवण्यासाठी ड्रोन तंत्रज्ञान, डिजिटल मृदा आरोग्य पत्रिका आणि नैसर्गिक खतांचा वापर वाढवणे आवश्यक आहे. यासाठी केंद्र सरकारच्या राष्ट्रीय नैसर्गिक शेती मिशन अंतर्गत राज्यात अनेक प्रभावी पावले उचलली जात आहेत. गोवंश संवर्धन आणि गो-आधारित सेंद्रिय घटक हे नैसर्गिक शेतीचा मुख्य कणा असल्याचे त्यांनी अधोरेखित केले.
पुढील पिढीला दुष्काळाची झळ बसू देणार नाही – मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस
मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांनी राज्य सरकारच्या शेतकरी कल्याणाच्या विविध योजनांवर प्रकाश टाकला. ते म्हणाले, “राज्यातील पुढील पिढीला दुष्काळाची झळ बसू नये यासाठी जलयुक्त शिवार अभियान आणि शेततळे योजनेच्या माध्यमातून २२,००० हून अधिक गावांमध्ये जलसंधारणाची कामे यशस्वीरित्या पूर्ण करण्यात आली आहेत.”
शेतकऱ्यांसाठी महत्त्वाच्या घोषणा आणि निर्णय:
- दिवसा मोफत वीज: सौर कृषी पंपांच्या स्थापनेत महाराष्ट्र देशात अग्रस्थानी आहे. देशातील एकूण सौर पंपांपैकी ६०% पंप महाराष्ट्रात आहेत. या वर्षाअखेरपर्यंत राज्यातील सर्व शेतकऱ्यांना दिवसा १२ तास मोफत वीज पुरवण्याचे उद्दिष्ट आहे.
- नकलमुक्त बियाणे: नकली बियाण्यांना आळा घालण्यासाठी आता राज्यात केवळ ऑनलाईन प्रमाणित बियाण्यांच्या विक्रीलाच परवानगी दिली जाईल.
- दुष्काळमुक्तीचा संकल्प: अतिरिक्त पूर नियंत्रण आणि पाणी वळवण्याच्या (Flood Diversion) महत्त्वाकांक्षी प्रकल्पांद्वारे पश्चिम महाराष्ट्रातील अतिरिक्त पाणी दुष्काळी भागांत आणि उजनी धरणाद्वारे मराठवाड्यात पोहोचवले जाईल.
महिला शेतकरी सक्षमीकरण आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) – उपमुख्यमंत्री सुनेत्रा अजित पवार
उपमुख्यमंत्री सुनेत्रा अजित पवार यांनी महिला शेतकऱ्यांना कायदेशीर शेतकरी म्हणून अधिकृत दर्जा देण्यासाठी लवकरच विधेयक मांडले जाणार असल्याची माहिती दिली. तसेच, ग्रामीण महिलांचे योगदान अधोरेखित करण्यासाठी ‘जिजामाता कृषी भूषण पुरस्कार’ दिला जात असल्याचे सांगितले.
शेतीमध्ये आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर वाढवण्यासाठी कृषी क्षेत्राकरिता स्वतंत्र कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) धोरण जाहीर करणारे महाराष्ट्र हे देशातील पहिले राज्य ठरले आहे. यासाठी ५०० कोटी रुपयांची भरीव तरतूद करण्यात आली असून बारामती येथील आंतरराष्ट्रीय एआय केंद्राच्या माध्यमातून नाविन्यपूर्ण कृषी तंत्रज्ञान विकसित केले जात आहे. तसेच, शासनाकडून शेतकऱ्यांना पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर शेतकरी कर्जमुक्ती योजना आणि मोफत वीज योजनेद्वारे मोठा दिलासा दिला जात असल्याचे त्यांनी सांगितले.
महिलांसाठी नवा ‘महिला कृषीरत्न पुरस्कार’ – कृषी मंत्री दत्तात्रय भरणे
कृषी क्षेत्रात महिलांच्या बहुमूल्य योगदानाचा गौरव करण्यासाठी पुढील वर्षापासून स्वतंत्र ‘पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर महिला कृषीरत्न पुरस्कार’ सुरू करण्याची घोषणा कृषी मंत्री दत्तात्रय भरणे यांनी केली. तसेच, अतिवृष्टी आणि नैसर्गिक संकटात सापडलेल्या शेतकऱ्यांना थेट बांधावर जाऊन सरकारने सर्वतोपरी मदत केली असल्याचा पुनरुच्चार त्यांनी केला.
प्रमुख कृषी पुरस्कार विजेते (Highlights of Awards)
या सोहळ्यात एकूण १८९ पुरस्कारांचे वितरण करण्यात आले. त्यातील काही प्रमुख पुरस्कार विजेते खालीलप्रमाणे आहेत:
१. डॉ. पंजाबराव देशमुख कृषिरत्न पुरस्कार (३ लाख रुपये आणि सन्मानपत्र)
- वर्ष २०२३: डॉ. संजय ज्ञानदेव पाटील (मु.पो. तळसंदे, ता. हातकणंगले, जि. कोल्हापूर)
- वर्ष २०२४: श्री. यज्ञेश वसंत सावे (मु.पो. ब्राह्मणगाव – झाई बोरीगाव, ता. तलासरी, जि. पालघर)
२. वसंतराव नाईक कृषिभूषण पुरस्कार २०२३ व २०२४ (२ लाख रुपये)
- २०२३ विजेते: श्री. शरद गणपत धुरी (सिंधुदुर्ग), श्री. बाळासाहेब कडु देवरे (नाशिक), श्री. शिवानंद मल्लेश शिंगडगाव (सोलापूर), श्री. गणपत रामचंद्र पारटे (सातारा), श्री. अभयकुमार बाजीराव काळुंके (जालना), श्री. हेमंत वसंतराव देशमुख (वाशिम).
- २०२४ विजेते: श्री. आनंद जयंत देसाई (रत्नागिरी), श्री. कृष्णा धर्मा भामरे (नाशिक), श्री. समीर मोहनराव डोंबे (पुणे), श्री. अशोक हिंदूराव खोत (सांगली), श्री. अभिमान शाहूराव आवचर (बीड), श्री. श्रीकृष्ण सदाशिव शिंदे (लातूर), श्री. राहुल साहेबराव उभाले (अमरावती), श्री. निळकंठ उर्फ बाबाराव कोढे (नागपूर).
३. जिजामाता कृषिभूषण पुरस्कार (२ लाख रुपये)
- २०२३ विजेत्या महिला: सौ. दर्शना आनंद दामले (ठाणे), श्रीमती भावना निळकंठ निकम (नाशिक), श्रीमती श्रद्धा सत्यवान ढवन (अहिल्यानगर), सौ. अरुंधती संजय पाटील (कोल्हापूर), श्रीमती मंगल बाळासाहेब काकडे (बीड), श्रीमती प्रतिभा रामराव काळे (धाराशिव), सौ. ललीता विश्वास गोदमले (वाशिम), सौ. प्रिती रिषी टेंभरे (गोंदिया).
- २०२४ विजेत्या महिला: श्रीम. तनुजा महेश कंटे (ठाणे), सौ. सरला जगन्नाथ चव्हाण (नाशिक), सौ. छाया तानाजी पवार (पुणे), सौ. पुष्पावती भिमराव मिठारी (सांगली), सौ. रंजना हनुमंतराव काळे (जालना), सौ. संजीवनी अंगद नागमोडे (लातूर), सौ. वंदना देविदास धोत्रे (अकोला), सौ. शितल प्रशांत वानखेडे (नागपूर).
यासोबतच सेंद्रिय शेतीसाठी ‘कृषिभूषण (सेंद्रिय शेती)’, ‘उद्यान पंडित’, ‘युवा शेतकरी’, ‘वसंतराव नाईक शेतीमित्र’, आणि ‘पद्मश्री डॉ. विठ्ठलराव विखे पाटील कृषी सेवारत्न पुरस्कार’ अशा विविध प्रवर्गांतून शेतकऱ्यांचा सन्मान करण्यात आला.
निष्कर्ष: हा कृषी पुरस्कार सोहळा केवळ सन्मान सोहळा नसून राज्यातील शेतकऱ्यांच्या कष्टाची आणि नाविन्यपूर्ण प्रयोगांची ही पावती आहे. हे पुरस्कार विजेते शेतकरी राज्यातील इतर लाखो शेतकऱ्यांसाठी मार्गदर्शक आणि कृषी दूत म्हणून कार्य करतील.