नवी दिल्ली: महाराष्ट्राच्या विकासाच्या शिरपेचात मानाचा तुरा रोवला गेला आहे. केंद्रीय पंचायती राज मंत्रालयाने नुकत्याच जाहीर केलेल्या ‘राष्ट्रीय पंचायत पुरस्कार २०२५’ मध्ये महाराष्ट्राने आपले वर्चस्व सिद्ध केले आहे. शाश्वत विकासाच्या उद्दिष्टांमध्ये देशात सर्वोत्तम कामगिरी करत महाराष्ट्रातील ग्रामपंचायतींनी ‘जलसमृद्ध’ आणि ‘बालस्नेही’ अशा दोन अत्यंत महत्त्वाच्या श्रेणींमध्ये देशात प्रथम क्रमांक पटकावून राज्याचा नावलौकिक वाढवला आहे.
भंडारा आणि रायगड जिल्ह्यांनी मारली बाजी
भंडारा जिल्ह्यातील इटगाव (पु.) ग्रामपंचायतीने ‘बालस्नेही पंचायत’ (Child-Friendly Panchayat) या श्रेणीत देशात पहिला क्रमांक मिळवला आहे. या यशाबद्दल ग्रामपंचायतीला १ कोटी रुपयांचे पारितोषिक जाहीर झाले आहे. बालकांचा सर्वांगीण विकास, शिक्षण आणि त्यांच्या हक्कांच्या संरक्षणासाठी या गावाने केलेले कार्य इतर गावांसाठी प्रेरणादायी ठरले आहे. विशेष म्हणजे, महिला व बाल विकास विभागातील बदल्या आता ऑनलाइन करून पारदर्शकतेकडे पावले टाकत असतानाच, अशा पुरस्कारांमुळे स्थानिक पातळीवरील कामाला अधिक बळ मिळणार आहे.
तसेच, रायगड जिल्ह्यातील खालापूर तालुक्यातील खारीवली ग्रामपंचायतीने ‘जलसमृद्ध पंचायत’ (Water-Sufficient Panchayat) श्रेणीत देशात अव्वल स्थान गाठले आहे. जलसंधारण आणि पाणी व्यवस्थापनात आदर्श निर्माण केल्याबद्दल या ग्रामपंचायतीलाही १ कोटी रुपयांच्या पुरस्काराने गौरविण्यात येणार आहे.
सुशासन आणि सामाजिक न्यायातही महाराष्ट्र अग्रेसर
केवळ प्रथम क्रमांकच नाही, तर महाराष्ट्राने द्वितीय क्रमांकाच्या पुरस्कारांवरही आपले नाव कोरले आहे. नाशिक जिल्ह्यातील चांदवड तालुक्यातील निंबळे ग्रामपंचायतीने पारदर्शक आणि लोकाभिमुख प्रशासनासाठी ‘सुशासन’ श्रेणीत देशात दुसरा क्रमांक मिळवत ७५ लाख रुपयांचे पारितोषिक प्राप्त केले आहे. तसेच, रायगड जिल्ह्यातील खालापूर तालुक्यातीलच चांभारली ग्रामपंचायतीने ‘सामाजिक न्याय आणि सामाजिक सुरक्षा’ या विषयात देशात द्वितीय स्थान पटकावून ३७.५ लाख रुपयांचा सन्मान मिळवला आहे.
पाणी टंचाईच्या पार्श्वभूमीवर, जलयुक्त शिवार २.० ची कामे युद्धपातळीवर पूर्ण करण्याचे आदेश दिले जात असताना खारीवली सारख्या गावांनी मिळवलेले यश राज्यासाठी दिशादर्शक आहे.
पुरस्कारांचे स्वरूप आणि निकष
हे राष्ट्रीय पुरस्कार ‘दीनदयाळ उपाध्याय पंचायत शाश्वत विकास पुरस्कार’ (DDUPSVP) आणि ‘नानाजी देशमुख सर्वोत्तम पंचायत शाश्वत विकास पुरस्कार’ (NDSPSVP) या दोन प्रमुख गटांत दिले जातात. यामध्ये खालील ९ महत्त्वाच्या संकल्पनांवर आधारित कामगिरीचे मूल्यमापन केले जाते:
- गरिबी निर्मूलन
- आरोग्य संपन्न गाव
- बालस्नेही पंचायत
- जलसमृद्ध गाव
- स्वच्छ आणि हरित गाव
- पायाभूत सुविधा विकास
- सामाजिक सुरक्षा
- सुशासन
- महिला सक्षमीकरण
या पुरस्कारांचे वितरण ३ जून २०२६ रोजी नवी दिल्ली येथे होणाऱ्या एका दिमाखदार सोहळ्यात केले जाणार आहे. राज्याच्या या यशाबद्दल सर्व स्तरांतून कौतुक होत आहे.