मुंबई: महाराष्ट्रातील हॉटेल्स, रेस्टॉरंट्स आणि खाद्यपदार्थ विक्रेत्यांकडून ग्राहकांची होणारी दिशाभूल रोखण्यासाठी अन्न व औषध प्रशासनाने (FDA) अत्यंत कडक पावले उचलली आहेत. आता हॉटेलचालकांना त्यांच्या विक्री पावती, मेन्यू कार्ड (Menu Card) आणि दर फलकांवर ‘चीज ॲनालॉग’ (Cheese Analog) चा वापर केला असल्यास, त्याचा स्पष्ट उल्लेख करणे कायद्याने बंधनकारक करण्यात आले आहे. या नियमाची काटेकोर अंमलबजावणी करण्याचे स्पष्ट निर्देश अन्न व औषध प्रशासन मंत्री नरहरी झिरवाळ यांनी दिले आहेत.
काय आहे ‘चीज ॲनालॉग’ आणि खरी चिंता?
अनेकदा हॉटेलमध्ये मिळणाऱ्या ‘शाही पनीर’ किंवा इतर पदार्थांमध्ये पारंपरिक पनीरऐवजी ‘चीज ॲनालॉग’ किंवा ‘दुग्ध पर्यायी पदार्थ’ वापरले जातात. अन्न सुरक्षा व मानके प्राधिकरणाच्या (FSSAI) २०११ च्या नियमांनुसार, ‘पनीर’ हा केवळ शुद्ध दुधापासून तयार होणारा पदार्थ आहे. याउलट, ‘चीज ॲनालॉग’ हे केवळ पनीरसारखे दिसते, मात्र ते तयार करण्यासाठी खाद्यतेल, स्टार्च, वेगवेगळ्या प्रकारचे इमल्सीफायर्स आणि कृत्रिम घटकांचा वापर केला जातो. यामुळे ग्राहकांच्या आरोग्याशी खेळ होण्याची भीती असते.
ज्याप्रमाणे ग्रामीण भागात आरोग्याविषयी जागरूकता वाढवण्यासाठी आणि चांगल्या आरोग्यासाठी ‘माझं गाव, आरोग्यसंपन्न गाव’ हे अभियान राबवले जात आहे, त्याच धर्तीवर शहरी आणि निमशहरी भागातील नागरिकांना शुद्ध अन्न मिळावे यासाठी ही मोहीम हाती घेण्यात आली आहे.
राज्यभर विशेष मोहीम आणि धडक कारवाई
१ मे २०२६ पासून या नवीन नियमांची संपूर्ण राज्यात कडक अंमलबजावणी केली जात आहे. या विशेष तपासणी मोहिमेच्या पहिल्या १० दिवसांत अत्यंत वेगवान कामगिरी झाली आहे:
- राज्यभरातील एकूण १,४९६ आस्थापनांची तपासणी करण्यात आली.
- त्यापैकी ८७१ आस्थापनांनी नियमांचे पालन करत योग्य तो उल्लेख केल्याचे आढळले.
- तर नियमांचे उल्लंघन करणाऱ्या आणि मेन्यू कार्डवर योग्य माहिती न देणाऱ्या ३२० आस्थापनांना कारणे दाखवा नोटिसा बजावण्यात आल्या आहेत.
महाराष्ट्रात सुरू असलेल्या या धाडसी मोहिमेची दखल आता थेट केंद्र सरकारच्या अन्न सुरक्षा व मानके प्राधिकरणाने (FSSAI) देखील घेतली आहे. त्यामुळे शुद्ध खाद्यपदार्थांच्या बाबतीत महाराष्ट्राने दाखवलेली ही दिशा आता संपूर्ण देशासाठी मार्गदर्शक ठरणार आहे. महाराष्ट्राचा विकास केवळ पायाभूत सुविधांपुरता मर्यादित नसून, आरोग्य आणि अन्न सुरक्षेतही राज्य आघाडीवर आहे. नुकतीच महाराष्ट्रात ६.५ लाख कोटींची ऐतिहासिक गुंतवणूक आणि सव्वा लाख नोकऱ्यांची घोषणा झाली आहे, ज्यामुळे राज्याची आर्थिक प्रगती होत असतानाच नागरिकांचे जीवनमान सुधारण्यासही मदत होईल.
आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर आणि तक्रार निवारण
दुग्धजन्य पदार्थांमधील भेसळ रोखण्यासाठी अन्न व औषध प्रशासनाने आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर वाढवला आहे. यामध्ये खालील उपाययोजना केल्या जात आहेत:
- अत्याधुनिक दूध परीक्षण यंत्रे आणि त्वरित चाचणी संच (Quick Test Kits) उपलब्ध करून दिले जात आहेत.
- राज्यात फिरत्या अन्न परीक्षण प्रयोगशाळांची संख्या वाढवली जात आहे.
- हॉटेल संघटनांशी चर्चा करून मार्गदर्शक सूचना थेट मेसेजद्वारे पाठवल्या जात आहेत.
ग्राहकांसाठी महत्त्वाचे आवाहन
प्रशासनाने नागरिकांना आवाहन केले आहे की, हॉटेलमध्ये किंवा बाहेरून कोणतेही पॅकबंद अन्नपदार्थ खरेदी करताना त्यावरील माहितीपत्रक काळजीपूर्वक वाचावे. त्यावर ‘दुग्ध पर्यायी पदार्थ’ (Dairy Alternative) असा उल्लेख आहे का, याची तपासणी करावी. जर आपली कुठेही दिशाभूल होत असल्याचे आढळल्यास, ग्राहक थेट अन्न व औषध प्रशासनाच्या १-८००-२२२-३६५ या टोल-फ्री क्रमांकावर तक्रार नोंदवू शकतात.