मुंबई: बदलत्या हवामानाच्या काळात पर्यावरण रक्षण आणि भूजल पातळी वाढवणे ही काळाची गरज बनली आहे. पावसाचे वाहून जाणारे पाणी अडवून ते जमिनीमध्ये मुरवणे आणि सुपीक माती वाहून जाण्यापासून रोखणे अत्यंत आवश्यक आहे. हीच गरज ओळखून राज्य शासनाने ‘गाळमुक्त धरण, गाळयुक्त शिवार’ ही महत्त्वाकांक्षी मोहीम हाती घेतली आहे. या मोहिमेत राज्यातील प्रत्येक नागरिकाने आणि शेतकऱ्याने सक्रिय सहभाग नोंदवावा, असे आवाहन राज्याचे मृद व जलसंधारण मंत्री संजय राठोड यांनी केले आहे.
जलसंधारणाचे महत्त्व आणि शासनाचे प्रयत्न
मृद व जलसंधारण विभागाच्या वतीने गेल्या काही वर्षांत राज्यात जलसंधारणाची अनेक महत्त्वपूर्ण कामे करण्यात आली आहेत. सद्यस्थितीत ‘गाळमुक्त धरण, गाळयुक्त शिवार’ ही मोहीम युद्धपातळीवर राबवली जात आहे. राज्यातील तलाव, लहान-मोठे बंधारे आणि धरणांमध्ये गेल्या अनेक वर्षांपासून मोठ्या प्रमाणावर गाळ साचला आहे. हा गाळ उपसून धरणांची पाणी साठवण क्षमता पूर्ववत करणे हा या योजनेचा मुख्य हेतू आहे.
या अभियानाची प्रभावी अंमलबजावणी करण्यासाठी आणि शेतकऱ्यांना कोणत्याही प्रकारचा त्रास होऊ नये यासाठी नुकतेच मंत्री महोदयांनी गाळ वाहून नेणाऱ्या वाहनांची अडवणूक करू नका असे कडक निर्देश प्रशासनाला दिले आहेत, जेणेकरून शेतकऱ्यांना विनाअडथळा हा सुपीक गाळ आपल्या शेतात नेता येईल.
शेतकऱ्यांसाठी धरणातील गाळ म्हणजे ‘काळे सोनं’
मंत्री संजय राठोड यांच्या मते, धरणांमध्ये साचलेला हा गाळ केवळ माती नसून शेतकऱ्यांसाठी ‘सोनं’ आहे. हे एक नैसर्गिक कंपोस्ट खत असून त्याचे शेतीसाठी खालीलप्रमाणे दुहेरी फायदे होतात:
- पाणी साठवणुकीत वाढ: धरणातील गाळ उपसल्यामुळे धरणाची पाणी साठवण क्षमता वाढेल, ज्यामुळे उन्हाळ्यातही पाणी टंचाई जाणवणार नाही.
- जमिनीची सुपीकता: हा गाळ शेतात टाकल्यामुळे जमिनीची सुपीकता वाढून पिकांच्या उत्पादनात भरघोस वाढ होईल, ज्यामुळे शेतकऱ्यांचे उत्पन्न वाढण्यास मदत होईल.
अशाच प्रकारे हवामान बदलाच्या आणि एल निनोच्या आव्हानात्मक परिस्थितीत विविध राज्य सरकारे शेतकऱ्यांच्या मदतीसाठी धावून येत आहेत, जसे की तामिळनाडू सरकारने देखील एल निनोच्या पार्श्वभूमीवर विशेष पॅकेज घोषित करून धान उत्पादकांना मोठा दिलासा दिला आहे. महाराष्ट्रातही या जलसंधारण मोहिमेतून दुष्काळावर मात करण्याचा प्रयत्न केला जात आहे.
लोकसहभागाचे महत्त्व: उद्याच्या पिढीसाठी पाणी आणि माती वाचवा
सध्या राज्यभरात छोटे-छोटे बंधारे बांधणे, नाला खोलीकरण व रुंदीकरण करणे आणि पावसाचे पाणी जागच्या जागी अडवणे यासारखी कामे वेगाने सुरू आहेत. मात्र, ही कामे केवळ शासनाची नसून यात संपूर्ण समाजाचा सहभाग महत्त्वाचा आहे. प्रत्येक गावाने आणि शेतकऱ्याने यात योगदान दिल्यास जलक्रांती घडू शकते. जर आपण आज पाणी आणि माती वाचवली, तरच येणारी पिढी सुजलाम् सुफलाम् महाराष्ट्र अनुभवू शकेल, असा विश्वास मंत्री संजय राठोड यांनी व्यक्त केला.