महाराष्ट्राच्या समाजसुधारणेच्या समृद्ध इतिहासात ज्या लोकराजाचे नाव सुवर्णअक्षरांनी कोरले गेले आहे, ते नाव म्हणजे राजर्षी छत्रपती शाहू महाराज. अवघ्या ४८ वर्षांच्या अल्पायुष्यात त्यांनी सामाजिक समता, शिक्षण, कृषी आणि लोककल्याणकारी कारभाराचा असा नवा आदर्श घालून दिला, ज्याने आधुनिक महाराष्ट्राची भक्कम पायाभरणी केली. त्यांच्या १५२ व्या जयंतीच्या निमित्ताने, या महामानवाच्या क्रांतिकारी विचारांना आणि लोककल्याणकारी कारभाराला मानाचा मुजरा…
जन्म आणि लोककल्याणकारी राजाचा उदय
२६ जून १८७४ रोजी कागलच्या घाटगे घराण्यात जन्मलेल्या यशवंतरावांनी (पुढील राजर्षी छत्रपती शाहू महाराज) कोल्हापूरच्या गादीवर दत्तक गेल्यानंतर २ एप्रिल १८९४ रोजी औपचारिकपणे राज्यकारभार हाती घेतला. त्यांनी सत्ता ही केवळ उपभोगाचे साधन न मानता ती सामान्य जनतेच्या कल्याणासाठी वापरली. त्यांच्या याच लोककल्याणकारी धोरणांमुळे महाराष्ट्र शासन त्यांचा जन्मदिवस हा ‘सामाजिक न्याय दिन’ म्हणून अत्यंत आदराने साजरा करते.
शैक्षणिक क्रांती आणि भारतातील पहिली वसतिगृह चळवळ
शाहू महाराजांवर महात्मा ज्योतिराव फुले यांच्या सत्यशोधक विचारांचा मोठा प्रभाव होता. समाजातील दारिद्र्य आणि अज्ञानाचे मूळ शिक्षणाच्या अभावात आहे, हे ओळखून त्यांनी १९१७ मध्ये कोल्हापूर संस्थानात प्राथमिक शिक्षण मोफत आणि सक्तीचे केले. केवळ शाळा सुरू करून ते थांबले नाहीत, तर ग्रामीण आणि वंचित घटकातील मुलांना शिक्षणाची दारे खुली व्हावीत म्हणून त्यांनी कोल्हापुरात विविध जाती-धर्मांच्या विद्यार्थ्यांसाठी वसतिगृहे उभारली. त्यांच्या या महत्त्वपूर्ण चळवळीविषयी अधिक जाणून घेण्यासाठी नक्की वाचा: राजर्षी छत्रपती शाहू महाराज आणि वसतिगृह चळवळ: सामाजिक क्रांतीचे अभूतपूर्व पर्व.
आरक्षणाचे जनक आणि सामाजिक समतेचे प्रणेते
शाहू महाराजांनी केवळ समतेचा उपदेश केला नाही, तर तो आपल्या राजवस्थेत प्रत्यक्ष कृतीत आणला. २६ जुलै १९०२ रोजी त्यांनी कोल्हापूर संस्थानात मागासवर्गीयांसाठी शासकीय नोकऱ्यांमध्ये ५० टक्के आरक्षण लागू केले. हा भारतातील आरक्षणाचा पहिला ऐतिहासिक निर्णय होता. याशिवाय त्यांनी अस्पृश्यता निवारण, देवदासी प्रथा बंदी, आंतरजातीय विवाहांना कायदेशीर मान्यता आणि महिलांच्या सन्मानासाठी क्रांतीकारी कायदे करून समाज परिवर्तनाची गती वाढवली.
शेती सुधारणा, उद्योग आणि जलसंधारण
राजर्षी शाहू महाराज हे केवळ सामाजिक सुधारक नव्हते, तर ते अत्यंत दूरदृष्टीचे कृषी आणि औद्योगिक नेते होते. त्यांनी शेतकऱ्यांना पाण्याचा शाश्वत स्त्रोत उपलब्ध करून देण्यासाठी ‘राधानगरी’ (लक्ष्मी तलाव) धरणाची उभारणी केली. शेतकऱ्यांना सावकारांच्या पाशातून मुक्त करण्यासाठी त्यांनी सहकार चळवळीची मुहूर्तमेढ रोवली आणि बाजारपेठांची स्थापना केली. आजच्या काळातही सरकार शेतकऱ्यांना अशाच प्रकारे आर्थिक दिलासा देण्यासाठी पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर कर्जमुक्ती योजना २०२६: शेतकऱ्यांसाठी २ लाखांपर्यंत कर्जमाफी आणि प्रोत्साहनपर लाभ जाहीर! सारख्या अनेक कल्याणकारी योजना राबवत आहे, ज्याची बीजे शाहू महाराजांच्या विचारांमध्ये पाहायला मिळतात.
कला, क्रीडा आणि संस्कृतीला राजाश्रय
शाहू महाराजांनी कुस्ती या क्रीडा प्रकाराला राजाश्रय देऊन कोल्हापूरला ‘कुस्तीची पंढरी’ म्हणून नावारूपास आणले. त्याचप्रमाणे बालगंधर्व, केशवराव भोसले आणि बाबूराव पेंटर यांसारख्या अद्वितीय कलावंतांना प्रोत्साहन देऊन मराठी रंगभूमी आणि चित्रपट सृष्टीचा पाया भक्कम केला. कला आणि संस्कृतीशिवाय समाज अपूर्ण आहे, अशी त्यांची ठाम धारणा होती.
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या पाठीशी खंबीरपणे उभे राहणारे राजे
भारतीय सामाजिक परिवर्तनाच्या इतिहासात शाहू महाराजांचे स्थान अजरामर असण्याचे आणखी एक महत्त्वाचे कारण म्हणजे त्यांनी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्यातील अफाट कर्तृत्व ओळखले होते. बाबासाहेबांच्या उच्च शिक्षणासाठी आणि ‘मूकनायक’ या पाक्षिकाच्या प्रकाशनासाठी त्यांनी भरीव आर्थिक मदत केली. ऐतिहासिक ‘माणगाव परिषदेत’ त्यांनी दलित समाजाला उद्देशून सांगितले की, “तुम्हाला बाबासाहेबांच्या रूपाने तुमचा खरा नेता मिळाला आहे.”
निष्कर्ष: विचार आणि वारसा
६ मे १९२२ रोजी अवघ्या ४८ व्या वर्षी या लोकराजाचे महानिर्वाण झाले. परंतु, त्यांनी पेरलेले विचार आजही तितकेच जिवंत आणि मार्गदर्शक आहेत. आजच्या तरुण पिढीने तंत्रज्ञान आणि जागतिक संधींचा स्वीकार करताना शाहू महाराजांचा सामाजिक संवेदनशीलतेचा विचार अंगीकारणे गरजेचे आहे. सत्तेपेक्षा सेवा आणि स्वविकासापेक्षा समाजविकास श्रेष्ठ मानणारा हा राजा आजही आणि उद्याही भारताचा खरा पथदर्शक राहील.