भारतीय इतिहासातील ‘पुनर्जागरणाचे अग्रदूत’ म्हणून ओळखले जाणारे राजा राममोहन रॉय हे आधुनिक भारताच्या सामाजिक, धार्मिक आणि शैक्षणिक प्रगतीचा पाया रचणारे महान विचारवंत होते. त्यांनी १९ व्या शतकात अतिशय बिकट आणि प्रतिकूल परिस्थितीत समाजसुधारणेचे जे कार्य केले, ते आजही आपल्यासाठी अत्यंत प्रेरणादायी आहे. त्यांच्या क्रांतिकारी विचारांमुळेच भारतीय समाजात आधुनिकतेची पहाट उजाडली.
बालपण आणि बहुभाषिक व्यक्तिमत्त्व
राजा राममोहन रॉय यांचा जन्म २२ मे १७७२ रोजी बंगालमधील राधानगर येथील एका सुसंस्कृत कुटुंबात झाला. त्यांचे वडील रामकांत रॉय आणि आई तारिणी देवी हे अत्यंत धार्मिक प्रवृत्तीचे होते. बालपणापासूनच राजा राममोहन रॉय हे कुशाग्र बुद्धिमत्तेचे धनी होते. त्यांनी संस्कृत, बंगाली, फारसी, अरबी, हिब्रू आणि इंग्रजी अशा विविध भाषांवर प्रभुत्व मिळवले. वेद, उपनिषदे, कुराण, बायबल यांसारख्या विविध धर्मग्रंथांचा सखोल तुलनात्मक अभ्यास करून त्यांनी मानवतेचा अत्यंत व्यापक आणि विवेकवादी दृष्टिकोन स्वीकारला.
अंधश्रद्धा आणि अनिष्ट प्रथांविरोधात लढा
१८ व्या आणि १९ व्या शतकाच्या संक्रमणकाळात भारतीय समाज अनेक अनिष्ट चालीरीती, अंधश्रद्धा आणि कालबाह्य रूढी-परंपरांमध्ये जखडला गेला होता. स्त्रियांची अवस्था अत्यंत दयनीय होती. सती प्रथा, बालविवाह, बहुपत्नीत्व, विधवांचा छळ आणि अस्पृश्यता यांसारख्या सामाजिक विकृतींनी संपूर्ण समाज पोखरला होता. अशा परिस्थितीत त्यांनी विवेकाची कास धरून या सर्व अनिष्ट प्रथांविरुद्ध आवाज उठवला.
१. सती प्रथा निर्मूलनाचे ऐतिहासिक कार्य
पतीच्या निधनानंतर पत्नीला जिवंत जाळण्याची अमानवी ‘सती प्रथा’ बंद करण्यासाठी राजा राममोहन रॉय यांनी घेतलेला पुढाकार मैलाचा दगड ठरला. ही प्रथा धर्मसंमत नसून मानवतेविरुद्धचा मोठा गुन्हा आहे, हे त्यांनी विविध लेख आणि निवेदनांद्वारे सिद्ध केले. तत्कालीन गव्हर्नर जनरल लॉर्ड विल्यम बेन्टींक यांच्याकडे पाठपुरावा करून अखेर १८२९ मध्ये सती प्रथा बंदीचा कायदा मंजूर करून घेतला. हा भारतीय समाजसुधारणेच्या इतिहासातील एक ऐतिहासिक विजय मानला जातो.
२. ‘ब्राह्मो समाज’ आणि विचारसरणी
समाजाला नवी दिशा देण्यासाठी त्यांनी १८२८ मध्ये ‘ब्राह्मो समाज’ ची स्थापना केली. या माध्यमातून त्यांनी खालील तत्त्वांचा प्रसार केला:
- एकेश्वरवाद: सर्व धर्मांचे मूळ एकच असून ईश्वर एकच आहे.
- सामाजिक समता: जात, धर्म आणि लिंग या पलीकडे जाऊन प्रत्येक मनुष्याला समान हक्क मिळाले पाहिजेत.
- कर्मकांडांना विरोध: निरर्थक धार्मिक विधी, मूर्तीपूजा आणि अंधश्रद्धेला त्यांनी कडाडून विरोध केला.
आधुनिक शिक्षण आणि पत्रकारितेचे जनक
भारतीय तरुणांनी केवळ पारंपरिक शिक्षण न घेता इंग्रजी, विज्ञान, गणित आणि पाश्चात्त्य तत्त्वज्ञान शिकावे, जेणेकरून त्यांच्यात वैज्ञानिक दृष्टिकोन निर्माण होईल, असा त्यांचा ठाम विश्वास होता. यासाठी त्यांनी अनेक शाळा आणि महाविद्यालये स्थापन करण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली. शिक्षणातील याच बदलांच्या धर्तीवर, आज महाराष्ट्रातही दर्जेदार शैक्षणिक सुधारणांचे पर्व सुरू असून, नुकतीच डॉ. राजनीश कामत यांची शिवाजी विद्यापीठाच्या कुलगुरुपदी नियुक्ती करण्यात आली आहे, जी विद्यापीठाच्या शैक्षणिक प्रगतीला नवी दिशा देणारी ठरेल.
तसेच, जनमानसात जागृती निर्माण करण्यासाठी त्यांनी ‘संवाद कौमुदी’ आणि ‘मिरात-उल-अखबार’ ही वृत्तपत्रे सुरू केली. म्हणूनच त्यांना ‘भारतीय पत्रकारितेचे जनक’ म्हणून गौरवले जाते. वृत्तपत्रांच्या स्वातंत्र्यासाठी त्यांनी तत्कालीन ब्रिटिश शासनाविरोधातही कायदेशीर लढा दिला होता.
महाराष्ट्रातील समाजसुधारणेवर प्रभाव आणि शासकीय योजना
राजा राममोहन रॉय यांच्या पुरोगामी विचारांचा प्रभाव महाराष्ट्रातील अनेक महान समाजसुधारकांवर पडला. महात्मा ज्योतिराव फुले, क्रांतीज्योती सावित्रीबाई फुले, महर्षी धोंडो केशव कर्वे आणि भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी हाच सुधारणेचा वारसा पुढे चालवला. महाराष्ट्र शासनाने देखील महिलांचे आर्थिक आणि सामाजिक सक्षमीकरण करण्यासाठी अनेक कल्याणकारी योजना सुरू केल्या आहेत. आज महिलांना स्वावलंबी बनवण्यासाठी आणि त्यांच्या कौशल्यांना वाव देण्यासाठी विविध उपक्रम राबवले जात आहेत.
या अनुषंगाने, आजच्या आधुनिक युगात तरुणांना जागतिक दर्जाचे तंत्रज्ञान आणि कौशल्य प्रशिक्षण देण्यासाठी महाराष्ट्र व दक्षिण कोरियात ऐतिहासिक करार! तरुणांना मिळणार जागतिक दर्जाचे कौशल्य प्रशिक्षण हा महत्त्वाचा टप्पा पार पडला आहे. यामुळे युवकांसाठी रोजगाराचे नवे मार्ग खुले होणार आहेत.
निष्कर्ष
राजा राममोहन रॉय यांनी पेटवलेली प्रबोधनाची मशाल आजही तितकीच प्रकाशमान आहे. २७ सप्टेंबर १८३३ रोजी इंग्लंडमधील ब्रिस्टल येथे त्यांचे निधन झाले. त्यांनी केवळ सुधारणांचे विचार मांडले नाहीत, तर सनातनी मंडळींच्या विरोधाला न जुमानता ते प्रत्यक्ष कृतीत आणले. आज त्यांच्या जयंतीच्या निमित्ताने, आपण सर्वांनी विवेकवाद, स्त्री-सन्मान, आणि सामाजिक समतेचा विचार अंगीकारणे हीच त्यांना खरी आदरांजली ठरेल.