मुंबईत ‘पूर्वांचल महोत्सव माटी ९’ चा दिमाखदार सोहळा
भारतीय संस्कृतीची जपणूक आणि संवर्धन करण्यासाठी महाराष्ट्र आणि पूर्वांचल या दोन्ही प्रदेशांनी अत्यंत महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे. विविध भाषा, परंपरा आणि प्रदेशांमधील एकात्मता हीच आपल्या देशाची खरी ताकद आहे. ‘पूर्वांचल महोत्सव माटी ९’ सारख्या उपक्रमांमुळे भारतीय संस्कृती अधिक समृद्ध होत असल्याचे प्रतिपादन मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांनी केले.
मुंबईतील सांताक्रुझ येथील कलिना कॅम्पसमध्ये केंद्रीय सांस्कृतिक मंत्रालय, ‘माटी – ए पब्लिक ट्रस्ट’ आणि ‘कलिना विद्यापीठ’ यांच्या संयुक्त विद्यमाने या महोत्सवाचे आयोजन करण्यात आले होते. याप्रसंगी जम्मू-काश्मीरचे उपराज्यपाल मनोज सिन्हा, सांस्कृतिक मंत्री ॲड. आशिष शेलार, खासदार जगदंबिका पाल आणि इतर मान्यवर उपस्थित होते.
मुंबईतील ‘मिनी पूर्वांचल’ आणि ऐतिहासिक नाते
मुख्यमंत्री फडणवीस यावेळी म्हणाले की, मुंबईमध्ये एक ‘मिनी पूर्वांचल’ वसले आहे. गेल्या चार-पाच पिढ्यांपासून पूर्वांचलातील लोक महाराष्ट्रात स्थायिक झाले असून त्यांनी आपल्या मातीतील संस्कृती आणि आठवणी आजही जपल्या आहेत. ‘एक भारत, श्रेष्ठ भारत’ या संकल्पनेचे जिवंत उदाहरण पाहायचे असेल, तर मुंबईतील पूर्वांचल समाजाकडे पाहावे लागेल.
पूर्वांचल आणि महाराष्ट्र यांचे नाते ऐतिहासिक आणि आध्यात्मिक आहे. प्रभू श्रीरामांचे वास्तव पंचवटीत (नाशिक) होते, हा संदर्भ देत त्यांनी सांगितले की, आगामी काळात कुंभमेळ्यानिमित्त पंचवटी आणि त्र्यंबकेश्वरचे स्वरूप अधिक भव्य आणि दिव्य दिसेल. याच संदर्भात, भारतीय शिक्षणसंस्कृतीची खरी ताकद सामाजिक अनुभवात असल्याचे मत ज्येष्ठ नेत्यांनीही व्यक्त केले आहे, जे या महोत्सवाच्या उद्दिष्टांशी साधर्म्य राखते.
काशी: अध्यात्म आणि ज्ञानाचे केंद्र
भारतीय ज्ञानपरंपरेत काशी-वाराणसीला सर्वोच्च स्थान आहे. अनेक आक्रमणांनंतरही भारतीय संस्कृती टिकून राहिली, कारण संतांनी ती जिवंत ठेवली. महाराष्ट्र आणि पूर्वांचलातील संतांनी समाजाला भक्तीमार्गावर आणण्याचे महान कार्य केले. पूर्वांचलने देशाला मंगल पांडे यांच्यासारखे महान क्रांतिकारक दिले, ज्यांनी स्वातंत्र्यलढ्याची मशाल पेटवली.
प्रशासकीय स्तरावरही अशा सांस्कृतिक मूल्यांची जपणूक करण्यासाठी प्रयत्न होणे गरजेचे आहे. नुकतेच महसूल मंत्री चंद्रशेखर बावनकुळे यांनी प्रशासनाला लोकाभिमुख कामांचे मॉडेल उभारण्याचे निर्देश दिले आहेत, ज्यामुळे सर्वसामान्य नागरिकांच्या संस्कृतीचे आणि अधिकारांचे रक्षण होईल.
लोककला आणि खाद्यसंस्कृतीचा वारसा
पूर्वांचल प्रदेशाची ओळख तिथल्या समृद्ध लोककलांमुळे आहे. यामध्ये धोबिया, बिरहा, नौटंकी आणि चैती यांसारख्या कलाप्रकारांचा समावेश होतो. बनारस आणि लखनऊ घराण्यांनी संगीत क्षेत्राला दिलेली देणगी अतुलनीय आहे. तसेच, बाटी-चोखा, सत्तू पराठा आणि बनारसी पान यांसारख्या पदार्थांनी पूर्वांचलची एक वेगळी ओळख निर्माण केली आहे.
‘वीरांची भूमी’ पूर्वांचल: मनोज सिन्हा यांचे विचार
जम्मू-काश्मीरचे उपराज्यपाल मनोज सिन्हा यांनी नमूद केले की, हा महोत्सव म्हणजे मुंबईकरांसाठी पूर्वांचलची संस्कृती जवळून अनुभवण्याची मोठी संधी आहे. अयोध्या, काशी आणि प्रयागराज यांसारख्या शहरांशी जोडलेल्या या प्रदेशाला ‘वीरांची भूमी’ म्हटले जाते. प्राचीन काळापासून वैदिक आणि बौद्ध शिक्षणाचे केंद्र असलेल्या या भूमीने आधुनिक भारताच्या जडणघडणीत मोठे योगदान दिले आहे.
या कार्यक्रमात विविध क्षेत्रांतील मान्यवरांचा सत्कार करण्यात आला आणि प्रसिद्ध लोकगायिका पद्मश्री मालिनी अवस्थी यांनी भोजपुरी व मराठी लोकगीतांनी उपस्थितांची मने जिंकली.