मुंबई: दृकश्राव्य (Audio-Visual) माध्यमांमध्ये समान भाषेतील उपशीर्षके (Same Language Subtitling – SLS) उपलब्ध झाल्यामुळे नागरिकांचे भाषेवरील आकलन आणि वाचनाची आवड वाढण्यास मोठी मदत होणार आहे. या आधुनिक व अभिनव उपक्रमामुळे मराठी भाषा शिक्षणाला आणि साक्षरतेला निश्चितच गती मिळेल, असा ठाम विश्वास माहिती व जनसंपर्क विभागाचे प्रधान सचिव आणि महासंचालक ब्रिजेश सिंह यांनी व्यक्त केला आहे.
वरळी येथील दूरदर्शन केंद्रात ‘प्लॅनेट रीड’च्या ‘मराठी समान भाषा उपशीर्षक केंद्रा’चे उद्घाटन ब्रिजेश सिंह यांच्या हस्ते फित कापून करण्यात आले. त्यानंतर दूरदर्शन केंद्रातील डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर सभागृहात विशेष कार्यक्रम पार पडला. याप्रसंगी दूरदर्शन केंद्र मुंबईचे उपसंचालक (अभियांत्रिकी) हेमंत देसाई, गणेश अय्यर तसेच आयआयटी दिल्लीचे प्राध्यापक व ‘बिलियन रीडर्स’चे प्रमुख प्रा. ब्रिज कोठारी आदी मान्यवर उपस्थित होते.
समान भाषा उपशीर्षक (SLS) उपक्रम नेमका काय आहे?
या नाविन्यपूर्ण प्रकल्पांतर्गत दूरदर्शनच्या सह्याद्री वाहिनीवरील लोकप्रिय मराठी मनोरंजन कार्यक्रमांना मराठी भाषेतूनच देवनागरी लिपीत उपशीर्षके (Subtitles) दिली जाणार आहेत. म्हणजेच, टीव्हीवर कलाकार जे संवाद मराठीत बोलतील, तेच शब्द स्क्रीनवर मराठीत उमटतील. यामुळे मालिका किंवा कार्यक्रम पाहणाऱ्या प्रेक्षकांचे आपोआप वाचन घडणार आहे.
प्रादेशिक भाषेमध्ये अशा प्रकारे समान भाषेतील उपशीर्षके देण्याचा हा ऐतिहासिक उपक्रम सर्वप्रथम महाराष्ट्रातून सुरू करण्यात आला आहे. राज्य शासन, प्रसार भारती, आयआयटी दिल्ली आणि ‘प्लॅनेट रीड’ यांच्या संयुक्त विद्यमाने ही मोहीम प्रत्यक्षात आणली गेली आहे.
श्रवणदिव्यांग आणि विद्यार्थ्यांसाठी ठरणार वरदान
कार्यक्रमात बोलताना प्रधान सचिव ब्रिजेश सिंह म्हणाले की, “नागरिकांचा स्क्रीन टाईम (पडद्यावरील वेळ) सध्या मोठ्या प्रमाणात वाढत आहे. अशा वेळी त्याच पडद्यावर संवादांसोबत समान भाषेतील उपशीर्षके दिसल्यास आशयाच्या संदर्भासह भाषा शिकणे अत्यंत सोपे होते. या तंत्रज्ञानाचा सर्वात मोठा लाभ श्रवणदिव्यांग (Deaf & Hard of Hearing) व्यक्तींना होईल. त्यांना कथा, पटकथा आणि संवादांमधील बारकावे समजून घेणे शक्य होईल.”
आपल्या समाजात वाचनातून घडेल ज्ञानसमृद्ध समाज: वाचन संस्कृतीचे महत्त्व सातत्याने अधोरेखित केले जाते. त्याच पार्श्वभूमीवर दूरदर्शनवरील हा उपक्रम लहान मुलांमध्ये, विद्यार्थ्यांमध्ये आणि अगदी प्रौढांमध्येही मराठी वाचनाची सवय रुजवण्यासाठी मैलाचा दगड ठरणार आहे.
लिखित शब्दांचे सामर्थ्य टिकवणे काळाची गरज
मराठी भाषेच्या समृद्ध परंपरेचा उल्लेख करताना ब्रिजेश सिंह पुढे म्हणाले, “दैनंदिन व्यवहारात मराठी बोलणाऱ्या अनेकांना लिखित भाषेचे संपूर्ण विश्व अनुभवता येत नाही. लिखित शब्दांचे मोल कधीही कमी होऊ देता कामा नये. टीव्हीच्या माध्यमातून लिखित शब्द प्रेक्षकांसमोर आणणे हा तंत्रज्ञानाचा अत्यंत प्रभावी आणि सोपा वापर आहे.”
राज्यभरात सामाजिक, आर्थिक आणि सांस्कृतिक प्रगतीसाठी विविध पातळीवर कार्य सुरू आहे; जसे की कारागिरांना व्यासपीठ मिळण्यासाठी मुंबई महापालिका मुख्यालयात खादी व ग्रामोद्योग उत्पादनांचे प्रदर्शन भरवले जाते, त्याच धर्तीवर भाषा संवर्धन आणि सामाजिक समावेशकतेसाठी दूरदर्शनचा हा उपक्रम सांस्कृतिक चळवळीला बळ देणारा ठरेल.
कार्यक्रमाची ठळक वैशिष्ट्ये:
- प्रास्ताविक: प्रा. ब्रिज कोठारी यांनी मराठी भाषेचा प्रसार आणि साक्षरता वृद्धीमध्ये उपशीर्षकांची भूमिका स्पष्ट केली.
- प्रात्यक्षिक: संतोष जाधव यांनी उपशीर्षक तयार करण्याच्या तांत्रिक प्रक्रियेचे सादरीकरण केले.
- प्रकल्प माहिती: देवेश कुमार यांनी ‘प्लॅनेट रीड’ संस्थेच्या कार्याचा आढावा दिला.
- कार्यक्रमाचे नेटके सूत्रसंचालन लीनता घाग आणि पूर्वा कर्वे यांनी केले, तर आभार प्रदर्शन चेतना पवार यांनी मानले.
दूरदर्शन सह्याद्री वाहिनीवरील हा बदल महाराष्ट्रातील कोट्यवधी प्रेक्षकांसाठी मनोरंजनासोबतच भाषा समृद्धीचे नवे दालन खुले करणारा ठरणार आहे.