सिंधुदुर्ग आणि संपूर्ण कोकण म्हटलं की डोळ्यांसमोर उभी राहते ती हिरवीगार झाडी, अथांग समुद्र, कौलारू घरांची सुंदर रचना, लाल मातीची पायवाट आणि माणसांच्या मनात वसलेली निखळ आपुलकी. कोकणच्या संस्कृतीत अनेक सण उत्साहाने साजरे केले जातात, मात्र गणेशोत्सव हा या भूमीचा श्वास मानला जातो. इथे गणपतीचे आगमन म्हणजे केवळ देवघरात मूर्तीची प्रतिष्ठापना नसते, तर वर्षभर कामानिमित्त दूर गेलेल्या माणसांचे एकत्र येणे, घराला पुन्हा घरपण मिळणे आणि संपूर्ण गाव आनंदाने गजबजून जाणे असते.
कोकणातील गणेशोत्सव: माणसांना जोडणारा सोहळा
श्रावण महिना सरत आला की कोकणात बाप्पाच्या आगमनाची लगबग सुरू होते. घरांची डागडुजी, अंगणाची स्वच्छता, मखर उभारणी आणि बाजारातील खरेदी यामुळे प्रत्येक गाव चैतन्याने न्हाऊन निघतो. मुंबई, पुणे, ठाणे किंवा इतर महानगरांमध्ये नोकरी-व्यवसायासाठी गेलेला कोकणी माणूस गणेशोत्सवासाठी आवर्जून आपल्या मूळ गावी परततो. वर्षभर दुरावलेली भावंडे, नातेवाईक आणि मित्र एकत्र येतात. बाप्पाच्या आगमनामुळे माणसांमधील नातेसंबंध अधिक दृढ होतात, हेच या उत्सवाचे खरे वैशिष्ट्य आहे.
सिंधुदुर्गातील उत्सवाला भजन, फुगड्या आणि स्थानिक लोककलांची मोठी परंपरा लाभलेली आहे. रात्री रंगणाऱ्या भजनांच्या मैफली, दशावतारी नाटके, चित्रकथी आणि गंजिफा यांसारख्या पारंपरिक कला या सणाचा अविभाज्य भाग आहेत. आज कोकणाचा सर्वांगीण विकास होत असताना आपल्या मूळ सांस्कृतिक मुळांशी घट्ट जोडलेले राहणे ही काळाची गरज बनली आहे.
पर्यावरणपूरक गणेशोत्सव: निसर्गाचे ऋण फेडण्याची संधी
उत्सवाचा खरा आनंद निसर्गाचे रक्षण करण्यात आहे. त्यामुळे गणेशोत्सवाला अधिक पर्यावरणपूरक आणि संवेदनशील बनवण्यासाठी खालील गोष्टींवर भर दिला पाहिजे:
- शाडू मातीच्या मूर्ती: प्लास्टर ऑफ पॅरिस (PoP) ऐवजी शाडूच्या मातीपासून बनवलेल्या पर्यावरणपूरक मूर्तींची प्रतिष्ठापना करावी.
- नैसर्गिक सजावट: प्लास्टिक आणि थर्माकोलचा वापर पूर्णपणे टाळून नारळाच्या झावळ्या, बांबू, ताजी फुले, पाने आणि कागदी साहित्याचा वापर करून मखर सजवावे.
- विजेची बचत: दिवसभर अनावश्यक रोषणाई सुरू ठेवण्यापेक्षा एलईडी दिव्यांचा योग्य वापर करावा किंवा सौरऊर्जेचा पर्याय निवडावा.
- स्वच्छ विसर्जन आणि निर्माल्य व्यवस्थापन: विसर्जनामुळे जलस्रोत दूषित होणार नाहीत याची दक्षता घ्यावी. निर्माल्याचे स्वतंत्र संकलन करून त्यापासून उत्तम सेंद्रिय खत तयार करता येते.
ज्याप्रमाणे शाश्वत जीवनशैलीसाठी विकासासोबत पर्यावरण संवर्धन आवश्यक आहे, त्याचप्रमाणे धार्मिक उत्सवांमध्येही पर्यावरणाचा समतोल राखणे ही आपल्या सर्वांची सामूहिक जबाबदारी आहे.
स्थानिक कला आणि अर्थव्यवस्थेला बळ
गणेशोत्सव हा स्थानिक ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला गती देणारा एक मोठा मंच ठरू शकतो. गणेशोत्सव मंडळांनी आणि नागरिकांनी स्थानिक पातळीवरील घटकांना प्राधान्य दिले पाहिजे:
- स्थानिक कुंभार, हस्तकला कारागीर आणि मूर्तिकारांकडून खरेदी करावी.
- महिला बचत गटांनी तयार केलेले मोदक, लाडू आणि पारंपरिक खाद्यपदार्थांचा नैवेद्य व प्रसादासाठी वापर करावा.
- मंडळांच्या सांस्कृतिक मंचावर गावातील दशावतारी कलाकार आणि भजनी मंडळांना संधी द्यावी.
नव्या पिढीचा सहभाग आणि समाज प्रबोधन
यंदा राज्य शासनानेही गणेशोत्सवाला राज्य महोत्सवाचे स्वरूप देऊन विविध विधायक स्पर्धा जाहीर केल्या आहेत. लहान मुलांसाठी मातीकाम, चित्रकला, वक्तृत्व स्पर्धा आणि तरुणांसाठी डिजिटल माहितीपट निर्मिती अशा उपक्रमांचे आयोजन करता येईल. सोशल मीडिया आणि रील्सच्या जमान्यात प्रत्यक्ष भेटीगाठींचा ओलावा कमी होऊ न देता बाप्पाच्या चरणी सामाजिक एकात्मता आणि पर्यावरणाचे भान जपणे हीच खरी गणेशपूजा ठरेल.