महाराष्ट्र राज्य जल समृद्धीच्या दिशेने अधिक वेगाने पावले टाकत आहे. प्रधानमंत्री कृषी सिंचन योजना २.० (WDC:PMKSY 2.0) अंतर्गत वसुंधरा पाणलोट विकास यंत्रणा, पुणे यांनी अद्यावत भौगोलिक माहिती प्रणाली (GIS) तंत्रज्ञानाचा वापर करून राज्यातील तब्बल ५७,८५८ सूक्ष्म पाणलोट (Micro Watershed) नकाशे सर्वसामान्य नागरिक आणि शेतकऱ्यांसाठी विनामूल्य उपलब्ध करून दिले आहेत.
या ऐतिहासिक उपक्रमामुळे आता गावातील प्रत्येक नागरिकाला, शेतकऱ्याला आणि लोकप्रतिनिधीला एका क्लिकवर आपल्या परिसरातील जलसंधारणाची अचूक स्थिती पाहता येणार आहे.
शास्त्रशुद्ध जलव्यवस्थापनासाठी GIS तंत्रज्ञानाचा ‘डिजिटल ब्रेन’
पूर्वी एखाद्या गावात शेततळे कुठे बांधायचे, सलग समतल चर (CCT) कुठे काढायचे, सिमेंट नाला बांध किंवा भूजल पुनर्भरण प्रकल्प कोणत्या ठिकाणी योग्य ठरेल, हे ठरवण्यासाठी कागदी नकाशे आणि स्थानिक अंदाजावर अवलंबून राहावे लागत असे. परंतु आता GIS प्रणालीमुळे संपूर्ण चित्र बदलले आहे.
उपग्रह प्रतिमा (Satellite Imagery), डिजिटल एलिव्हेशन मॉडेल (DEM), GPS सर्वेक्षण आणि मृदा-पर्जन्यमानाच्या वैज्ञानिक माहितीचा एकत्र वापर करून हे नकाशे तयार करण्यात आले आहेत. म्हणूनच PMKSY 2.0 मध्ये या GIS प्रणालीला ‘डिजिटल ब्रेन’ (Digital Brain) मानले जाते.
डिजिटल नकाशांचा शेतकऱ्यांना कसा होणार फायदा?
- अचूक जलसंधारण: पाणी वाहण्याची दिशा, जमिनीचा उतार आणि मातीचा प्रकार समजून योग्य ठिकाणी नाला बांध किंवा शेततळे उभारता येईल.
- भूजल पुनर्भरण: विहीर किंवा बोअरवेल घेण्यासाठी योग्य जागा निवडणे सोपे होईल.
- पिकांचे नियोजन: पाण्याच्या उपलब्धतेनुसार शेतकरी आपल्या शेतात योग्य पिकांची निवड करू शकतील.
- पारदर्शकता आणि वेग: विकासकामांसाठी लागणाऱ्या सविस्तर प्रकल्प अहवालाला (DPR) लागणारा वेळ वाचेल.
राज्यात शाश्वत शेतीला प्रोत्साहन देण्यासाठी आणि दुष्काळावर मात करण्यासाठी शासन पातळीवर विविध निर्णय घेतले जात आहेत. शेतीच्या समृद्धीसोबतच शेतकऱ्यांच्या आर्थिक बळकटीकरणासाठी पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर शेतकरी कर्जमुक्ती योजना 2026 ची अंमलबजावणी वेगाने सुरू आहे. तसेच, शेतकरी कर्जमाफीची लाभार्थी यादी देखील पोर्टलवर प्रसिद्ध करण्यात आली आहे, ज्यामुळे शेतकऱ्यांना दिलासा मिळत आहे.
आपल्या गावाचा सूक्ष्म पाणलोट नकाशा कसा पाहायचा?
महाराष्ट्रातील कोणताही नागरिक, शेतकरी किंवा संशोधक आपल्या गावाचा सूक्ष्म पाणलोट नकाशा अगदी मोफत पाहू शकतो व डाउनलोड करू शकतो:
- सर्वप्रथम वसुंधरा पाणलोट विकास यंत्रणेच्या अधिकृत वेब पोर्टलला (https://mhvslna.org/) भेट द्या.
- त्यानंतर आपल्या जिल्ह्याची, तालुक्याची आणि गावाची निवड करा.
- गावाचा डिजिटल सूक्ष्म पाणलोट नकाशा तुमच्या स्क्रीनवर दिसेल. तुम्ही तो PDF स्वरूपात डाउनलोड करून प्रिंटही काढू शकता.
निष्कर्ष
माहिती तंत्रज्ञानाच्या युगात जलसंधारणाचे ज्ञान सामान्य माणसापर्यंत पोहोचवणे हे खऱ्या अर्थाने ज्ञानाचे लोकशाहीकरण आहे. ‘डिजिटल नकाशां’च्या माध्यमातून महाराष्ट्रातील गावे आता जलस्वयंपूर्णतेकडे वाटचाल करत असून, यामुळे राज्यातील शेती आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था अधिक सक्षम होण्यास नक्कीच मदत होईल.