पाणी कधी शिळं होतं का? जाणून घ्या पाणी बचतीचे सोपे मार्ग आणि जलसंधारणाचे महत्त्व!

इंग्रजीमध्ये एक प्रसिद्ध म्हण आहे— ‘Money saved is money earned’ म्हणजेच ‘पैसा वाचवणे म्हणजेच पैसा कमावणे’. हाच नियम केवळ पैशांच्या बाबतीत लागू होत नाही, तर ऊर्जा, इंधन आणि विशेषतः अनमोल अशा पाण्याच्या बाबतीतही तंतोतंत लागू पडतो. ‘थेंबे थेंबे तळे साचे’ या म्हणीचा खऱ्या अर्थाने विचार केला, तर पाण्याचा प्रत्येक थेंब वाचवणे म्हणजे भविष्यासाठी पाण्याची निर्मिती करणेच होय.

‘शिळं पाणी’ ही केवळ एक चुकीची समजूत!

आपल्या समाजात पिढ्यानपिढ्या चालत आलेली एक अत्यंत चुकीची सवय म्हणजे ‘शिळं पाणी’ समजून भांडे रिकामे करणे. काल भरून ठेवलेले पिण्याचे पाणी नळाला ताजे पाणी येताच फेकून देणे आणि नवीन पाणी भरणे ही आपल्याकडील सर्रास पद्धत आहे. परंतु, विज्ञानाच्या दृष्टीने पाणी कधीही शिळं होत नाही!

पाण्याचे रासायनिक सूत्र $H_2O$ असून, जोपर्यंत पाण्याचा थेट अस्वच्छ घटकांशी किंवा प्रखर सूर्यप्रकाशाशी संपर्क येत नाही, तोपर्यंत ते खराब होत नाही. आपण बाजारातून विकत आणतो त्या पाण्याच्या बाटल्यांवर (Packaged Drinking Water) जी एक्सपायरी डेट असते, ती पाण्याच्या गुणवत्तेची नसून त्या प्लास्टिकच्या बाटलीची असते. त्यामुळे घरात भरून ठेवलेले स्वच्छ पाणी शिळे समजून गटारात ओतून देणे म्हणजे शुद्ध पिण्याच्या पाण्याचा अक्षम्य अपव्यय आहे.

शेती आणि भूजल संवर्धन: जलयुक्त शिवार २.०

आपण जेव्हा जलसंधारणाचा विचार करतो, तेव्हा केवळ मोठ्या धरणांवर किंवा सरकारी प्रकल्पांवर अवलंबून राहून चालणार नाही. राज्य शासनाने ‘जलयुक्त शिवार’ अभियानाच्या माध्यमातून ‘माझं शेत, माझं पाणी’ ही संकल्पना प्रभावीपणे राबवली आहे. यामुळे अवर्षणप्रवण मराठवाडा आणि विदर्भातील अनेक भागांत शेतकऱ्यांना बारमाही पिके घेणे शक्य झाले आहे. आता कृषी विभाग ‘जलयुक्त शिवार २.०’ आणि विविध उपक्रमांद्वारे शेततळी, नाला रुंदीकरण व बंधाऱ्यांवर भर देत आहे. शेतातील पाण्याचे योग्य व्यवस्थापन करण्यासाठी जलसंधारण उपाययोजना: शेतात पाणी आणि माती वाचवण्याच्या प्रभावी पद्धती समजून घेणे अत्यंत गरजेचे आहे.

पाणी व माती संवर्धनासाठी नागरिकांमध्ये जनजागृती निर्माण व्हावी या उद्देशाने शासन विविध उपक्रम राबवत आहे. यामध्ये तरुणांचा सहभाग वाढवण्यासाठी ‘रील फॉर सॉईल अँड वॉटर कन्झर्वेशन’ स्पर्धा आयोजित करण्यात आली आहे, तसेच निसर्गाप्रती कृतज्ञता व्यक्त करण्यासाठी महा वॉकेथॉन: माती आणि पाण्यासाठी जनजागृती उपक्रम देखील राबवले जात आहेत.

नागरिक म्हणून आपण काय करू शकतो?

जलसंवर्धनाचे काम फक्त सरकारचे नसून प्रत्येक नागरिकाचे कर्तव्य आहे. आपण आपल्या दैनंदिन जीवनात खालील सोप्या उपायांचा अवलंब करू शकतो:

• रेन वॉटर हार्वेस्टिंग (छतावरील पाण्याचे संकलन): पावसाळ्यात घराच्या छतावर पडणारे पाणी साठवून ते विहीर किंवा बोअरवेलमध्ये पुनर्भरण (Recharge) करावे. यामुळे भूजल पातळी झपाट्याने वाढते.
• नळांचा गैरवापर टाळा: दात घासताना, दाढी करताना किंवा हात धुताना नळ सतत चालू ठेवू नका. गरजेपुरतेच पाणी वापरा.
• शॉवर ऐवजी बादलीचा वापर: अंघोळीसाठी शॉवरऐवजी बादली आणि तांब्या वापरल्यास निम्म्याहून अधिक पाणी वाचू शकते.
• वाहने धुताना पाण्याची बचत: दुचाकी किंवा चारचाकी वाहने पाईप लावून धुण्याऐवजी ओल्या कापडाने पुसून काढावीत.
• गळती रोखा: घरातील किंवा सोसायटीतील नळांमधून होणारी पाण्याची छोटी गळतीही तात्काळ दुरुस्त करून घ्यावी.

आपल्या नळात येणारे पाणी जलशुद्धीकरण प्रकल्पातून मोठ्या खर्चाने प्रक्रिया करून आपल्यापर्यंत पोहोचते. प्रवासात हेच पाणी आपण २० रुपये लिटरने विकत घेतो, मग घरात असताना त्याची नासाडी का करायची? त्यामुळे पाण्याचे मोल जाणा, जुनी मानसिकता बदला आणि पाण्याचा प्रत्येक थेंब वाचवून पर्यावरण रक्षणात हातभार लावा!