जलसंधारण उपाययोजना: शेतात पाणी आणि माती वाचवण्याच्या प्रभावी पद्धती; दुष्काळमुक्तीसाठी शेतकऱ्यांसाठी मार्गदर्शक माहिती

महाराष्ट्रामध्ये शेती व्यवसाय मोठ्या प्रमाणावर मान्सूनच्या लहरी पावसावर अवलंबून आहे. कधी अतिवृष्टी तर कधी दीर्घ खंड यामुळे पिकांचे अतोनात नुकसान होते. या समस्येवर मात करण्यासाठी आणि कमी पाण्यामध्ये हमखास भरघोस उत्पादन मिळवण्यासाठी शेतात मृद व जलसंधारण (Soil and Water Conservation) उपाययोजनांची अंमलबजावणी करणे काळाची गरज बनली आहे. राज्यात २१ ऑगस्ट हा ‘जलसंधारण दिन’ म्हणून साजरा केला जातो, तसेच विशेष जलसंधारण अभियानही राबवले जात आहे. दिवंगत माजी मुख्यमंत्री सुधाकरराव नाईक यांच्या जलक्रांतीच्या दूरदृष्टीला पुढे नेत पाणी टंचाईवर मात करण्यासाठी शेतकऱ्यांनी कोणत्या पद्धतींचा अवलंब करावा, याची सविस्तर माहिती खालीलप्रमाणे आहे.

मृद व जलसंधारणाचे नियोजन करताना काय लक्षात ठेवावे?

शेतात जलसंधारणाची कामे करताना परिसरातील पाऊसमान, जमिनीचा प्रकार, जमिनीचा उतार, खोली आणि वनस्पतींचे आच्छादन या घटकांचा विचार करणे आवश्यक असते:

• कमी पाऊस व कमी उताराच्या जमिनी: अशा ठिकाणी ‘पाणी अडवा, पाणी जिरवा’ या तत्त्वानुसार जागच्या जागी पाणी मुरवण्याच्या (In-situ conservation) पद्धती वापराव्यात.
• जास्त पाऊस व तीव्र उताराच्या जमिनी: येथे मूलस्थानी जलसंधारणासोबतच अभियांत्रिकी उपचार जसे की समतल चर, दगडी बांध आणि सिमेंट नालाबांधांची उभारणी करावी.

शेती मशागतीसाठी आधुनिक यंत्रांचा वापर वाढावा यासाठी शासन विविध योजना राबवत आहे. शेतकरी अवजारे खरेदीसाठी पोकरा कृषी अवजारे बँक योजना अंतर्गत अनुदानाचा लाभ घेऊ शकतात, ज्यामुळे जलसंधारणाची मशागत करणे सोपे होते.

मूलस्थानी जलसंधारणाच्या प्रमुख पद्धती (In-situ Water Conservation)

पावसाचे पाणी शेतात पडल्या पडल्या तेथेच मुरवणे अत्यंत प्रभावी आणि कमी खर्चाचे ठरते. यामुळे बाष्पीभवन कमी होऊन जमिनीतील ओलावा दीर्घकाळ टिकतो.

१. सपाट वाफे पद्धत

कमी उताराच्या आणि कोरडवाहू हलक्या ते मध्यम जमिनीत उताराला आडवे ६ बाय ६ मीटर आकाराचे सपाट वाफे तयार करावेत. वाफ्याच्या वरंब्याची उंची २० ते ३० सें.मी. ठेवावी. या पद्धतीमुळे पावसाचे पाणी जागोजागी अडवले जाऊन नेहमीपेक्षा तब्बल ५० टक्के अधिक ओलावा जमिनीत साठवला जातो.

२. सरी-वरंबे पद्धत (Ridges and Furrows)

मध्यम ते भारी जमिनीत उताराला आडवे नांगराच्या साहाय्याने तास घालून सऱ्या तयार कराव्यात. सऱ्यांची लांबी साधारणपणे ९० मीटरपर्यंत ठेवावी. पडणारा पाऊस थेट सऱ्यांमध्ये मुरतो, ज्यामुळे सुमारे ८० टक्क्यांपर्यंत पाणी जमिनीत साठवले जाते आणि मातीची धूप थांबते. यामुळे उत्पादनात ३० ते ४० टक्क्यांपर्यंत वाढ होते.

३. बंदिस्त सरी-वरंबे (BBF / Tied Ridges)

उताराला आडवे मुख्य वरंबे आणि उताराच्या दिशेने बंदिस्त वरंबे घालून ही रचना केली जाते. जास्त पाऊस झाल्यास अतिरिक्त पाणी हळुवारपणे बाहेर पडते, तर कमी पावसात जास्तीत जास्त पाणी मुरते. ही पद्धत चोपण व क्षारयुक्त जमिनीतील विद्राव्य क्षार कमी करण्यासाठी अतिशय उपयुक्त ठरते.

पाणलोट क्षेत्रातील अभियांत्रिकी कामे

पाणलोट क्षेत्र विकासाच्या ‘माथा ते पायथा’ (Ridge to Valley) या सूत्रानुसार खालील उपचार करावेत:

१. सलग समतल चर (CCT)

डोंगराळ किंवा पडीक जमिनीच्या माथ्यावरून वेगाने वाहून येणारे पाणी अडवण्यासाठी समपातळी रेषेवर ३० सें.मी. खोल व ६० सें.मी. रुंद चर खोदावेत. चराची माती खालच्या बाजूला टाकून बांध तयार करावा आणि त्यावर खस, अंजन, सुबाभूळ किंवा ग्लिरिसिडिया यांसारख्या वनस्पती लावाव्यात. यामुळे दोन चरांमधील पट्ट्यात ओलावा टिकून गवत आणि झाडांची वाढ झपाट्याने होते.

२. शेततळे (Farm Pond)

शेतातील अतिरिक्त वाहून जाणारे पाणी साठवण्यासाठी शेततळे अत्यंत फायदेशीर ठरते. योग्य ठिकाणी चर खोदून पावसाचे पाणी शेततळ्याकडे वळवावे. शेततळ्याचे प्लॅस्टिक अस्तरीकरण केल्यास पाण्याचा पाझर रोखता येतो. हे साठवलेले पाणी पिकांच्या संवेदनशील वाढीच्या अवस्थेत संरक्षित सिंचन (Protective Irrigation) म्हणून वापरता येते. राज्य सरकार शेतकऱ्यांच्या आर्थिक सुरक्षिततेसाठी शेतकरी कर्जमाफी योजना यांसारखे दिलासादायक निर्णय घेत असतानाच, शेतात कायमस्वरूपी जलसाठे निर्माण करणे शेतकऱ्यांना स्वावलंबी बनवू शकते.

३. सिमेंट नालाबांध (CNB)

ओढे आणि नाल्यांवर योग्य तांत्रिक निकष पाळून सिमेंट नालाबांध बांधल्यास नाल्यातील पाण्याची गती मंदावते आणि भूगर्भातील पाणीपातळी वाढते. सिमेंट नालाबांधासाठी नाल्याची रुंदी ५ ते ३० मीटर आणि पाणलोट क्षेत्र ४० ते १०० हेक्टर असावे. बांधाची साठवणक्षमता टिकून राहण्यासाठी दर ५ वर्षांनी त्यातील गाळ काढणे गरजेचे असते.

बांधबंदिस्ती आणि सुरक्षित जलनिःसारण

शेतातील माती वाहून जाऊ नये म्हणून बांधांची नियमित दुरुस्ती करावी. अतिरिक्त पाणी सुरक्षितपणे शेताबाहेर काढण्यासाठी योग्य ठिकाणी दगडांचा सांडवा ठेवावा. बांधांवर स्टायलो, मद्रास अंजन किंवा खस यांसारख्या गवतांची लागवड केल्यास बांध फुटत नाहीत आणि जनावरांसाठी दर्जेदार चाराही उपलब्ध होतो. शेतातील जादा पाणी विहीर किंवा बोअरवेल पुनर्भरण (Borewell Recharge) तंत्रज्ञानाचा वापर करून भूगर्भात सोडावे.

जलसंधारणाच्या या साध्या, सुटसुटीत आणि शास्त्रोक्त पद्धतींचा अवलंब केल्यास दुष्काळी पट्ट्यातील शेती देखील बहरू शकते आणि शेतकऱ्यांचे उत्पादन दुपटीने वाढण्यास मदत होईल.