महाराष्ट्रात शेती हा बहुतांश पावसाच्या पाण्यावर अवलंबून असणारा व्यवसाय आहे. लहरी हवामान, पावसाचा खंड आणि पाण्याची घटती भूजल पातळी या पार्श्वभूमीवर शेतीत पाण्याचा प्रत्येक थेंब साठवणे अनिवार्य झाले आहे. राज्यात २१ ऑगस्ट रोजी ‘जलसंधारण दिन’ साजरा केला जातो, तसेच १५ ऑगस्ट २०२६ ते २६ जानेवारी २०२७ दरम्यान विशेष ‘जलसंधारण अभियान’ राबवण्यात येत आहे. माजी मुख्यमंत्री दिवंगत सुधाकरराव नाईक यांच्या जयंतीनिमित्त जलसंधारणाची ही चळवळ अधिक गतिमान होत आहे. २१ ऑगस्ट रोजी जलसंधारण दिनानिमित्त भूजल पुनर्भरणाचा संकल्प करून प्रत्येकाने पाणी बचतीचा ध्यास घेणे ही काळाची गरज आहे.
कमी पाण्यात भरघोस उत्पादन घेण्यासाठी शेतकऱ्यांनी आपल्या शेतात मृद व जलसंधारणाच्या शास्त्रोक्त पद्धतींचा अवलंब करणे आवश्यक आहे. यामुळे केवळ जमिनीची धूप थांबत नाही, तर जमिनीतील ओलावा टिकून पिकांची उत्पादकता ३० ते ४० टक्क्यांनी वाढते. जलसंधारणातून दुष्काळमुक्त आणि जलसमृद्ध महाराष्ट्राचा पाया रचण्यासाठी शेतकऱ्यांनी कोणत्या पद्धतींचा अवलंब करावा, याची सविस्तर माहिती खालीलप्रमाणे आहे.
मृद व जलसंधारण करताना कोणत्या बाबी विचारात घ्याव्यात?
शेतात जलसंधारणाची कामे करताना खालील भौगोलिक घटकांचा विचार करणे आवश्यक असते:
- पावसाचे प्रमाण: कमी पावसाच्या भागात जागेवरच पाणी मुरवणे (In-situ conservation), तर जास्त पावसाच्या भागात पाणी सुरक्षित बाहेर काढण्याचे नियोजन करावे.
- जमिनीचा उतार व प्रकार: उतारानुसार शेताचे भाग करून समपातळी बांध घालावेत.
- जमिनीची खोली: उथळ, मध्यम आणि भारी जमिनीनुसार योग्य तंत्रज्ञान वापरावे.
मूलस्थानी (शेतातील) जलसंधारणाच्या सोप्या व प्रभावी पद्धती
पावसाचे पाणी शेतात पडताच तिथेच मुरवण्याच्या पद्धती कमी खर्चाच्या आणि अत्यंत परिणामकारक असतात:
१. सपाट वाफे पद्धत
कमी उतार असलेल्या व पाणी सहज मुरणाऱ्या कोरडवाहू हलक्या ते मध्यम जमिनीत उतारास आडवे ६×६ मीटर अंतरावर सपाट वाफे तयार करावेत. वाफ्याच्या वरंब्याची उंची साधारण २० ते ३० सें.मी. असावी. या पद्धतीमुळे जमिनीत नेहमीपेक्षा ५० टक्के जास्त ओलावा साठवला जातो.
२. सरी-वरंबे पद्धत (Furrows and Ridges)
मध्यम ते भारी जमिनीत बळीराम नांगराच्या साहाय्याने उताराला आडवे तास घालावेत. यामुळे शेतात सऱ्या तयार होतात. पावसाचे सुमारे ८० टक्के पाणी या सऱ्यांमध्ये मुरते आणि जमिनीची सुपीक माती वाहून जाण्यापासून वाचते. यामुळे पिकांच्या उत्पादनात ३५ ते ४० टक्क्यांपर्यंत लक्षणीय वाढ होते.
३. बंदिस्त सरी-वरंबे
उताराला आडवे मुख्य वरंबे आणि उताराच्या दिशेने बंदिस्त वरंबे घालून ही पद्धत राबविली जाते. जास्त पाऊस झाल्यास पाणी संथ गतीने शेताबाहेर पडते. कोरडवाहू भागातील चोपण व क्षारयुक्त जमिनीत पाणी मुरवण्यासाठी ही पद्धत वरदान ठरते, ज्यामुळे विद्राव्य क्षारांचे प्रमाण कमी होते.
अभियांत्रिकी व संरक्षणात्मक जलसंधारण उपचार
मूलस्थानी उपचारांसोबतच पाणलोट क्षेत्र विकासाच्या ‘माथा ते पायथा’ या तत्त्वानुसार खालील अभियांत्रिकी उपाययोजना केल्या पाहिजेत:
१. सलग समतल चर (Continuous Contour Trenches – CCT)
पडीक जमिनीच्या माथ्यावरून वेगाने वाहणारे पाणी अडवण्यासाठी ३० सें.मी. खोल आणि ६० सें.मी. रुंद आकाराचे सलग चर खणले जातात. या चरांमुळे पाण्याचा वेग मंदावतो, जमिनीची धूप थांबते आणि भूजल पातळी वेगाने वाढते. चराच्या बांधावर उपयुक्त झाडे व गवताची लागवड करावी.
२. शेततळे (Farm Pond)
पावसाचे वाहून जाणारे अतिरिक्त पाणी शेततळ्यात साठवून पिकांच्या संवेदनक्षम वाढीच्या काळात संरक्षित सिंचनासाठी (Protective Irrigation) वापरावे. शेततळ्यास प्लॅस्टिक अस्तरीकरण केल्यास पाणी गळती रोखून ते दीर्घकाळ टिकवता येते. शासनाच्या विविध अनुदानाचा लाभ घेऊन शेततळी उभारता येतात. यासाठी राज्य शासन मृद व जलसंवर्धन योजना आणि विविध उपक्रम राबवून शेतकऱ्यांना सातत्याने प्रोत्साहन देत आहे.
३. सिमेंट नालाबांध (Cement Nala Bund)
पाणलोट क्षेत्रातील नाल्यांवर सिमेंट नालाबांध घातल्याने पृष्ठभागावरून वाहून जाणारे लाखो लिटर पाणी अडवले जाते. यामुळे नाल्याशेजारील विहिरी व कूपनलिकांच्या पाण्याच्या पातळीत मोठी वाढ होते. सिमेंट नालाबांधाची साठवणक्षमता टिकून राहण्यासाठी दर ५ वर्षांनी त्यातील गाळ काढणे आवश्यक असते.
बांधबंदिस्ती आणि सुरक्षित सांडवा व्यवस्थापन
शेतातील जुने व फुटलेले मातीचे बांध पावसाळ्यापूर्वी दुरुस्त करावेत. मातीची धूप थांबवण्यासाठी बांधांवर स्टायलो, मद्रास अंजन, खस, सुबाभूळ किंवा ग्लिरिसिडिया यांसारख्या वनस्पतींची लागवड करावी. अतिवृष्टी झाल्यास शेतात पाणी साचून पिकांचे नुकसान होऊ नये म्हणून योग्य आकाराचा दगडी सांडवा (Waste Weir) तयार करावा, जेणेकरून जादा पाणी सुरक्षितरीत्या बाहेर काढता येईल.
निष्कर्ष: पाणी हेच शेतीचे खरे भांडवल आहे. शासनाच्या विविध योजनांचा आधार घेऊन आणि आपल्या शेतात जलसंधारणाचे छोटे-मोठे उपाय अमलात आणून शेतकरी दुष्काळावर कायमस्वरूपी मात करू शकतात.