हजारो वर्षांपूर्वी मानवाने शेती आणि पशुपालनाची सुरुवात केली, तेव्हापासून गाय आणि म्हैस हे ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा मुख्य कणा राहिले आहेत. पूर्वी उत्तम जनावरांची निवड केवळ निरीक्षण, अनुभव आणि अंदाजावर अवलंबून होती. परंतु, आता काळ बदलला आहे. पारंपारिक गोठ्यातील पशुपालन आता आधुनिक प्रयोगशाळेतील जनुकीय विज्ञानाशी जोडले गेले असून महाराष्ट्राच्या दुग्धव्यवसायात भ्रूण प्रत्यारोपण (Embryo Transfer Technology – ETT/IVF) आणि लिंग निश्चित वीर्यमात्रा (Sex Sorted Semen – SSS) तंत्रज्ञानाच्या माध्यमातून नवी ‘श्वेतक्रांती’ आकारास येत आहे.
अनुभवाधारित निवडीकडून जनुकीय विज्ञानाकडे वाटचाल
सिंधू संस्कृतीपासून सुरू असलेल्या भारतीय पशुपालनात पिढ्यानपिढ्या उत्तम दूध देणाऱ्या जनावरांचे संवर्धन केले गेले. मात्र, नैसर्गिक पैदास पद्धतीत एका उत्कृष्ट गायीपासून वर्षाला केवळ एकच वासरू मिळणे शक्य होते. उच्च आनुवंशिक गुणवत्ता पुढील पिढ्यांमध्ये वेगाने पोहोचवण्यासाठी ही एक मोठी मर्यादा होती.
यावर विज्ञानाने भ्रूण प्रत्यारोपण तंत्रज्ञानाचा नवा मार्ग शोधून काढला आहे. उच्च दर्जाच्या दाता (Donor) गायीच्या स्त्रीबीजांचे संकलन करून प्रयोगशाळेत उच्च वंशावळीच्या वळूच्या वीर्याने फलन केले जाते. तयार झालेला दर्जेदार भ्रूण सामान्य किंवा कमी दूध देणाऱ्या गायी-म्हशींच्या (Surrogate Mother) गर्भाशयात प्रत्यारोपित केला जातो. या तंत्रज्ञानामुळे एकाच उत्कृष्ट दाता गायीपासून वर्षभरात ४० ते ५० उच्च प्रतीची वासरे मिळवणे शक्य झाले आहे.
लिंग निश्चित वीर्यमात्रा (Sex Sorted Semen): ९०% कालवडींची हमी
दुग्ध उत्पादक शेतकऱ्यांच्या दृष्टीने नर वासरांपेक्षा मादी कालवडींचे संगोपन आर्थिकदृष्ट्या अधिक फायदेशीर ठरते. पारंपारिक कृत्रिम रेतनात नर किंवा मादी वासरू जन्माला येण्याची शक्यता ५०-५० टक्के असते. मात्र, आधुनिक ‘सेक्स सॉर्टेड सिमेन’ तंत्रज्ञानामुळे मादी वासरू (कालवड/बछडी) जन्माला येण्याची शक्यता ९० टक्क्यांपेक्षा जास्त होते.
- खर्चात बचत: अनावश्यक नर वासरांच्या संगोपनाचा खर्च वाचतो.
- दुग्ध उत्पादनात वाढ: गोठ्यात थेट उच्च उत्पादनक्षम कालवडींची संख्या वेगाने वाढते.
- काळजी: हे तंत्रज्ञान वापरताना सुदृढ, पहिल्या किंवा दुसऱ्या वेतातील निरोगी जनावरांची निवड आणि पशुवैद्यकीय सल्ला आवश्यक आहे.
देशी गोवंश व म्हशींच्या प्रजातींचे संवर्धन
केवळ दुधाचे प्रमाण वाढवणे एवढाच या तंत्रज्ञानाचा उद्देश नाही, तर स्थानिक हवामानाशी जुळवून घेणाऱ्या आणि उच्च रोगप्रतिकारक शक्ती असलेल्या देशी गोवंशाचे रक्षण करणे हाही मुख्य हेतू आहे. गिर, साहिवाल, थारपारकर या राष्ट्रीय जातींसह महाराष्ट्रातील खिलार, डांगी, देवणी, लाल कंधारी, गवळाऊ या गोवंशाचे आणि नागपुरी, मराठवाडी व पंढरपुरी म्हशींचे संवर्धन या तंत्रज्ञानाने अधिक सुलभ झाले आहे.
पुण्यातील ताथवडे येथील बाह्यफलन व भ्रूण प्रत्यारोपण प्रयोगशाळेत देशातील पहिल्या पंढरपुरी म्हशीच्या ‘शीतल’ नामक बछडीचा भ्रूण प्रत्यारोपणातून झालेला जन्म आणि मुऱ्हा म्हशीमध्ये एकाच स्त्रीबीज संकलनातून चार रेडकांचा जन्म ही महाराष्ट्राच्या पशुसंवर्धन क्षेत्रातील ऐतिहासिक उपलब्धी ठरली आहे.
ज्याप्रमाणे राज्यात शेतकरीहिताला सर्वोच्च प्राधान्य देत २०२९ पर्यंत जलसंपदा विभाग होणार आर्थिकदृष्ट्या स्वयंपूर्ण करण्यासाठी पावले उचलली जात आहेत आणि नदीजोड प्रकल्पांद्वारे महाराष्ट्र दुष्काळमुक्त करण्याचे ध्येय ठेवले आहे, त्याचप्रमाणे पशुसंवर्धन क्षेत्रातही आधुनिक तंत्रज्ञान ग्रामीण समृद्धीचा नवा पाया रचत आहे.
अवघ्या ८१ रुपयांत वीर्यमात्रा आणि १०,००० रुपयांचे प्रोत्साहनपर अनुदान
प्रयोगशाळेतील हे महागडे तंत्रज्ञान सामान्य शेतकऱ्यांच्या गोठ्यापर्यंत पोहोचवण्यासाठी राज्य व केंद्र शासनाने मोठ्या प्रमाणावर अनुदान उपलब्ध करून दिले आहे:
- सुलभ दरात सेक्स सॉर्टेड सिमेन: बाजारभाव रु. १,२०० ते १,५०० असलेली ही वीर्यमात्रा केंद्र, राज्य शासन आणि MahaLDB च्या अनुदानामुळे शेतकऱ्यांना केवळ रु. ८१ प्रति मात्रा दराने उपलब्ध करून दिली जात आहे.
- गोशाळा व शेतकऱ्यांना प्रोत्साहन: ५ ऑक्टोबर २०२३ च्या शासन निर्णयानुसार भ्रूण प्रत्यारोपणातून निरोगी वासराचा जन्म झाल्यास संबंधित पशुपालक किंवा गोशाळेला रु. १०,००० प्रोत्साहनपर रक्कम दिली जाते.
- १००% अनुदान योजना: ‘मुख्यमंत्री ग्रामीण पशुधन उद्योजकता योजने’अंतर्गत पात्र पशुपालकांना ETT आणि SSS या दोन्ही तंत्रज्ञानाचा लाभ १०० टक्के अनुदानावर दिला जात आहे.
प्रत्येक महसुली विभागात उभारल्या जाणार प्रयोगशाळा
हे तंत्रज्ञान राज्याच्या प्रत्येक कोपऱ्यात पोहोचवण्यासाठी शासनाने प्रत्येक महसुली विभागात भ्रूण प्रत्यारोपण प्रयोगशाळा उभारण्यास मंजुरी दिली आहे. ताथवडे (पुणे) येथील मुख्य प्रयोगशाळेसह पेण (मुंबई विभाग), हेटीकुंडी (नागपूर), हरसूल (छत्रपती संभाजीनगर), लोणी बुद्रुक (नाशिक) आणि अकोला (अमरावती विभाग) येथे अत्याधुनिक प्रयोगशाळा स्थापन करण्याचे काम वेगाने सुरू आहे.
निष्कर्ष: पशुपालकांच्या पिढ्यानपिढ्यांच्या अनुभवाला विज्ञानाची जोड मिळाल्यामुळे महाराष्ट्राचा दुग्धव्यवसाय आता अधिक शाश्वत, फायदेशीर आणि आधुनिक बनत आहे. उच्च जनुकीय क्षमतेच्या जनावरांची निर्मिती ग्रामीण भागातील शेतकऱ्यांचे उत्पन्न दुप्पट करण्यासाठी मोलाची भूमिका बजावेल.