मुंबई: बदलत्या जीवनशैलीत आणि वाढत्या ताणतणावाच्या काळात नागरिकांच्या मानसिक स्वास्थ्याकडे विशेष लक्ष देणे अत्यंत गरजेचे बनले आहे. याच पार्श्वभूमीवर, राज्यातील मानसिक आरोग्य सेवांची व्याप्ती वाढवून त्या सर्वसामान्यांपर्यंत सहज पोहोचवण्यासाठी राज्य शासन कटिबद्ध आहे, अशी ग्वाही आरोग्यमंत्री प्रकाश आबिटकर यांनी दिली आहे. मानसिक विकारांविषयी समाजात असणारा गैरसमज आणि संकोच दूर करून नागरिकांना वेळेत योग्य उपचार मिळावेत यासाठी प्राथमिक स्तरापासून अत्याधुनिक क्लिनिक्सपर्यंत सक्षम यंत्रणा उभारण्यात येत आहे.
‘टेली-मानस’ २४ तास हेल्पलाइन: ३ लाखांहून अधिक नागरिकांना आधार
मानसिक ताण, नैराश्य, भीती किंवा इतर मानसिक समस्यांनी ग्रस्त असणाऱ्या व्यक्तींना घरबसल्या त्वरित समुपदेशन मिळावे यासाठी केंद्र आणि राज्य शासनाच्या वतीने ‘टेली-मानस’ (Tele-MANAS) ही २४ तास मोफत हेल्पलाइन सुरू करण्यात आली आहे. या सेवेचा हेल्पलाइन क्रमांक १४४१६ असा असून, २०२२-२३ पासून आतापर्यंत राज्यातील ३ लाख २७ हजारांपेक्षा अधिक नागरिकांनी या सुविधेचा लाभ घेतला आहे. फोनद्वारे तज्ज्ञ मानसोपचारतज्ज्ञ आणि समुपदेशकांचे मार्गदर्शन उपलब्ध होत असल्याने अनेक व्यक्तींना संकटाच्या काळात मोठा दिलासा मिळाला आहे.
आरोग्य विभागामार्फत वंचित व कष्टकरी घटकांच्या आरोग्याकडेही विशेष लक्ष पुरवले जात असून, जसे बीड व इतर जिल्ह्यांत ऊसतोड कामगारांच्या आरोग्यासाठी विशेष यंत्रणा उभारण्यात येत आहे, त्याच धर्तीवर ग्रामीण भागातील मानसिक स्वास्थ्यासाठीही विशेष पावले उचलली जात आहेत.
प्राथमिक आरोग्य केंद्रांवर ‘मनशक्ती क्लिनिक’
ग्रामीण व दुर्गम भागातील नागरिकांना मानसिक उपचारांसाठी शहरात धाव घ्यावी लागू नये, यासाठी गावपातळीवरील प्राथमिक आरोग्य केंद्रांमध्ये (PHC) ‘मनशक्ती क्लिनिक’ कार्यरत करण्यात आले आहेत. या क्लिनिक्सच्या माध्यमातून:
- मानसिक आजारांची प्राथमिक लक्षणे वेळीच ओळखणे.
- रुग्णांचे प्राथमिक समुपदेशन आणि औषधोपचार करणे.
- तीव्र आजार असणाऱ्या रुग्णांना पुढील उपचारांसाठी जिल्हा किंवा विभागीय रुग्णालयात संदर्भित करणे.
- रुग्णांचे सामाजिक पुनर्वसन आणि कुटुंबाला मार्गदर्शन करणे.
विशेषतः ग्रामीण भागात नैसर्गिक आपत्ती, नापिकी आणि कर्जबाजारीपणामुळे शेतकरी बांधव मानसिक तणावाखाली असतात; अशा वेळी शासनाने जाहीर केलेला बळीराजासाठी राज्य सरकारचा १२ कलमी दिलासा आराखडा जसा आर्थिक आधार देतो, तसेच हे समुपदेशन मानसिक आधार ठरत आहे.
ज्येष्ठ नागरिकांसाठी ‘स्मृतीदोष क्लिनिक’चा मोठा आधार
वाढत्या वयात ज्येष्ठांना विस्मरण, अल्झायमर किंवा स्मृतिभ्रंशासारख्या (Dementia) समस्यांचा सामना करावा लागतो. यावर वेळीच निदान आणि उपचार करण्यासाठी राज्यभरात ‘स्मृतीदोष क्लिनिक’ सुरू करण्यात आले आहेत. या क्लिनिक्समधून दरवर्षी तब्बल ४५ हजारांपेक्षा जास्त ज्येष्ठ नागरिकांना विशेष बाह्यरुग्ण सेवा (OPD) आणि आवश्यक वैद्यकीय उपचार पुरवले जात आहेत. यामुळे ज्येष्ठांचे जीवन सुसह्य होण्यास मदत होत आहे.
‘मनसंवाद’ उपक्रम: मानसिक आजारांवरील कलंक मिटवण्याचा निर्धार
आरोग्यमंत्री आबिटकर यांनी सांगितले की, १० ऑक्टोबर रोजी साजरा होणाऱ्या ‘जागतिक मानसिक आरोग्य दिना’निमित्त राज्यात ‘मनजागृती’ आणि ‘मनसंवाद — बोलूया, ऐकूया, समजून घेऊया’ ही मोहीम राबवली जात आहे. मानसिक आजार हा इतर शारीरिक आजारांसारखाच एक आजार असून त्यावर योग्य वेळेत उपचार शक्य आहेत. आदित्य बिर्ला एज्युकेशन ट्रस्ट, एकलव्य फाउंडेशन आणि श्रद्धा फाउंडेशन यांसारख्या सामाजिक संस्थांच्या सहकार्याने ही जनजागृती तळागाळापर्यंत नेण्यात येत आहे.
महत्त्वाची माहिती: मानसिक आरोग्य सेवा अधिनियम, २०१७ नुसार मानसिक समस्यांनी ग्रस्त रुग्णांचे हक्क, सन्मान आणि गोपनीयता राखणे बंधनकारक आहे. कोणत्याही व्यक्तीला ताणतणाव जाणवत असल्यास संकोच न बाळगता त्वरित १४४१६ या मोफत क्रमांकावर संपर्क साधावा.