मुंबई: महाराष्ट्रातील प्रत्येक घटकापर्यंत सक्षम आणि दर्जेदार आरोग्य सेवा पोहोचवण्यासाठी राज्य शासनाने मोठे पाऊल उचलले आहे. राज्याच्या ‘सर्वांसाठी आरोग्य’ या महत्त्वाकांक्षी ध्येयाला गती देण्यासाठी मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांच्या संकल्पनेतून आरोग्य नवोन्मेष आणि गुणवत्ता सुधारणेसाठी राज्यस्तरीय ‘लिव्हिंग लॅब’ (Living Lab) विकसित केली जात आहे.
या अभिनव उपक्रमाद्वारे राज्यातील सार्वजनिक आरोग्य सुविधांचा दर्जा आणि मानकांचे पालन अधिक कडक करण्यासोबतच आरोग्य क्षेत्रात स्थानिक नागरिकांसाठी कौशल्य विकास आणि रोजगाराच्या नव्या संधी उपलब्ध करून देण्यावर भर दिला जाणार आहे. राज्यभरात आरोग्य व्यवस्था अधिक सक्षम करण्यासाठी नुकतीच नवीन १० बी.एस्सी. नर्सिंग महाविद्यालयांना मंजुरी देऊन आरोग्य मनुष्यबळ वाढवण्याचा निर्णय शासनाने घेतला होता; त्याच धर्तीवर ‘लिव्हिंग लॅब’मुळे तंत्रज्ञानाचीही भक्कम जोड मिळणार आहे.
‘लिव्हिंग लॅब’चे मुख्य उद्दिष्ट आणि कार्यपद्धती
स्थानिक पातळीवरील आरोग्यविषयक प्राधान्यक्रम ठरवणे, स्थानिक समुदायांच्या गरजांनुसार आरोग्य उपाय शोधणे आणि प्रत्यक्ष व्यवस्थेत नव्या आधुनिक पद्धतींची चाचणी घेणे, हा ‘लिव्हिंग लॅब’चा मूळ उद्देश आहे.
- सामायिक व्यासपीठ: शासन, खासगी आरोग्य सेवा प्रदाते, नामांकित शैक्षणिक संस्था, नवउद्योजक (Innovators) आणि विकास भागीदार यांच्या क्षमतांचा उपयोग करून सर्वसमावेशक आरोग्य व्यवस्था उभारली जाईल.
- आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर: कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI), डिजिटल हेल्थ, डेटा ॲनालिटिक्स आणि ‘प्रिसिजन हेल्थ’च्या माध्यमातून रुग्णांचे वेळेत व अचूक निदान आणि उपचार शक्य होणार आहेत. तंत्रज्ञानाचा प्रभावी वापर करून प्रशासन गतिमान करण्याच्या दृष्टीने राज्यात आधीच विविध पातळ्यांवर काम सुरू असून डिजिटलायझेशन आणि जनसहभागाचे उपक्रम राबवले जात आहेत.
- दुर्गम भागांपर्यंत पोहोच: नवसंशोधन आणि तंत्रज्ञान केवळ शहरांपुरते मर्यादित न राहता दुर्गम आणि आरोग्यसेवेपासून वंचित असणाऱ्या ग्रामीण घटकांपर्यंत नेण्यावर या लॅबचा भर राहील.
सार्वजनिक आणि खासगी क्षेत्राचा प्रभावी समन्वय
खासगी आरोग्य क्षेत्राची तांत्रिक क्षमता आणि आधुनिक कार्यपद्धती सार्वजनिक आरोग्य व्यवस्थेशी जोडणे ही या उपक्रमातील महत्त्वाची संधी ठरणार आहे. यातून स्थानिक गरजांना प्रतिसाद देणारे परवडणारे, सुलभ आणि परिणामकारक उपाय शोधले जातील. या उपायांची उपयुक्तता सिद्ध झाल्यानंतर त्यांचा विस्तार संपूर्ण महाराष्ट्रात केला जाईल.
माता व बाल आरोग्याचा विचार करता आरोग्य क्षेत्रात कडक नियमावली आणि सुरक्षिततेला प्राधान्य दिले जात आहे. या संदर्भात अलीकडेच स्त्री भ्रूणहत्या रोखण्यासाठी पीसीपीएनडीटी कायद्यात सुधारणा करून कठोर पावले उचलली जात आहेत. अशाच पद्धतीने मातृ आरोग्य अधिक सुदृढ करण्यासाठी ‘द फेडरेशन ऑफ ऑब्स्टेट्रिक्स अँड गायनॅकॉलॉजिकल सोसायटीज ऑफ इंडिया’चा (FOGSI) ‘मान्यता’ प्रकल्प या दिशेने एक आदर्श मॉडेल म्हणून पुढे आला आहे.
स्थानिक कौशल्य विकास आणि रोजगारनिर्मिती
‘लिव्हिंग लॅब’च्या आगामी टप्प्यांमध्ये केवळ उपचार व्यवस्थेपुरते मर्यादित न राहता स्थानिक पातळीवर आरोग्य क्षेत्राशी निगडित कौशल्य विकास, रोजगार आणि नवउद्योग (Startups) निर्मितीच्या संधी शोधल्या जाणार आहेत. ‘एमएसडी फॉर मदर्स’ या उपक्रमाच्या समन्वयाने विविध संस्था या सहयोगी प्रारूपासाठी एकत्र येत असून, ही भागीदारी महाराष्ट्राच्या आरोग्य व्यवस्थेला आधुनिक व आत्मनिर्भर बनवण्यासाठी मैलाचा दगड ठरेल.