मुंबई: मराठी भाषा ही केवळ संवादाचे किंवा संभाषणाचे साधन नसून ती आपल्या वैभवशाली संस्कृतीची खरी संवाहक आणि पराक्रमी इतिहासाची साक्षीदार आहे. संपन्न शब्दभांडार, समृद्ध साहित्य परंपरा आणि विविध बोलीभाषांचा अनमोल वारसा लाभलेल्या आपल्या मायमराठीला २१ व्या शतकातील तंत्रज्ञानाच्या प्रवाहात सक्षम ‘ज्ञानभाषा’ म्हणून प्रस्थापित केले जाईल, असा निर्धार राज्य शासनातर्फे व्यक्त करण्यात आला आहे.
मराठी भाषेला केंद्र सरकारकडून अधिकृत ‘अभिजात भाषेचा दर्जा’ मिळाल्याच्या पार्श्वभूमीवर मुंबईतील एसएनडीटी महिला विद्यापीठाच्या पाटकर सभागृहात ‘अभिजात मराठी भाषा सप्ताह’ आणि ‘अभिजात मराठी भाषा सन्मान दिवस’ कार्यक्रमाचे दिमाखदार आयोजन करण्यात आले होते. या कार्यक्रमात मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस, उपमुख्यमंत्री एकनाथ शिंदे, मराठी भाषा मंत्री डॉ. उदय सामंत आणि भाषा विभागाचे सचिव किरण कुलकर्णी यांच्यासह अनेक मान्यवर उपस्थित होते.
कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) आणि आधुनिक विज्ञानात मराठीचा विस्तार
दैनंदिन प्रशासकीय आणि सामाजिक व्यवहारांसोबतच मराठी भाषेचा वापर आता आधुनिक विज्ञान-तंत्रज्ञानात मोठ्या प्रमाणावर वाढवण्याची गरज आहे. कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI), क्वांटम कॉम्प्युटिंग, बायोटेक्नॉलॉजी आणि स्पेस सायन्स यांसारख्या अत्याधुनिक विषयांमधील ज्ञान मराठीत उपलब्ध करून देण्यासाठी ‘मराठी AI’ वर भर दिला जात आहे. आजच्या डिजिटल क्रांतीच्या काळात सायबर सुरक्षा आणि डिजिटल साक्षरता जितकी महत्त्वाची आहे, तितकीच आपली भाषा तंत्रज्ञानाशी सुसंगत असणे गरजेचे आहे.
मराठीची शब्दसंपदा १३ लाखांपर्यंत नेणार
जगात सर्वाधिक बोलल्या जाणाऱ्या भाषांमध्ये मराठी १३ व्या क्रमांकावर असून तिचे स्वरूप जागतिक आहे. विसाव्या शतकातील ज्ञानकोश आणि शब्दरत्नाकरामध्ये तब्बल ११ ते १३ लाख शब्दांची नोंद आहे. या तुलनेत जगप्रसिद्ध ऑक्सफर्ड शब्दकोशात सुमारे ६ लाख शब्द आहेत. सध्या शासनाच्या शब्दकोशात ३ लाख शब्द असून आगामी काळात सर्व बोलीभाषांतील शब्दांचा समावेश करून ही संख्या १३ लाखांपर्यंत नेण्याचा मानस व्यक्त करण्यात आला.
छत्रपती शिवाजी महाराजांनी स्वराज्यासोबतच ‘राज्यव्यवहार कोशा’च्या माध्यमातून भाषेच्या संवर्धनाला प्राधान्य दिले होते. तोच वारसा पुढे नेत वऱ्हाडी, अहिराणी, मालवणी, कोकणी, डांगी आणि झाडीबोली या सर्व समृद्ध बोलीभाषांचे जतन केले जाणार आहे.
लंडनमध्ये ‘जागतिक मराठी केंद्र’ आणि पुढील संमेलन
उपमुख्यमंत्री एकनाथ शिंदे यांनी यावेळी महत्त्वाची घोषणा करताना सांगितले की, जगातील ५० हून अधिक देशांमध्ये मराठीचा प्रसार वेगाने केला जात आहे. लंडनमध्ये सुमारे ८० हजार मराठी नागरिक वास्तव्यास असून तेथे ‘छत्रपती शिवाजी महाराज वैश्विक मराठी केंद्र’ स्थापन करण्यात येत आहे. तसेच आगामी विश्व मराठी साहित्य संमेलन लंडनमध्ये दिमाखात आयोजित केले जाईल.
राज्यात शासकीय आणि सामाजिक कार्यक्रमांमध्ये पुष्पगुच्छ देण्याऐवजी पुस्तके भेट देऊन वाचन संस्कृती रुजवावी, असे आवाहनही त्यांनी केले. जशी खादी आणि ग्रामोद्योगातून ग्रामीण भागाचा विकास साधला जातो, त्याचप्रमाणे मराठी भाषेच्या संवर्धनातून सांस्कृतिक व बौद्धिक सक्षमीकरण शक्य आहे.
मराठी भाषा संवर्धनासाठी शासनाची महत्त्वाची पावले:
- १०० बोलीभाषांचे स्वतंत्र कोश: महाराष्ट्रातील वैविध्यपूर्ण बोलीभाषांच्या दस्तावेजीकरणासाठी १०० विशेष कोश तयार केले जात आहेत.
- उत्कृष्टता केंद्र (Centre of Excellence): पुण्यातील ऐतिहासिक डेक्कन युनिव्हर्सिटीमध्ये मराठीसाठी विशेष संशोधन केंद्र सुरू होणार.
- विश्वकोशाचे डिजिटायझेशन: तर्कतीर्थ लक्ष्मणशास्त्री जोशी यांच्या प्रेरणेने सुरू झालेला मराठी विश्वकोश आता संपूर्णपणे डिजिटल पोर्टलवर उपलब्ध होणार.
- मराठी कौशल्य विकास केंद्र: राज्यातील नऊ प्रमुख ठिकाणी भाषा आणि रोजगाराभिमुख कौशल्य केंद्रे उभारण्यात येत आहेत.
- आंतरराष्ट्रीय समन्वय: जगभरातील मराठी बांधवांना जोडण्यासाठी ७५ देशांमध्ये ‘नमो संवाद’ आणि ५२ हून अधिक आंतरराष्ट्रीय मराठी मंचांची स्थापना करण्यात आली आहे.
प्रशासकीय सुधारणा आणि सार्वजनिक सेवांमध्ये नागरिकांचा सहभाग वाढवण्यासाठी ज्याप्रमाणे मुंबई जिल्हाधिकारी कार्यालयामार्फत विविध उपक्रम राबवले जातात, त्याच धर्तीवर प्रत्येक नागरिकाने सोशल मीडिया, पॉडकास्ट, ब्लॉगिंग आणि दैनंदिन कामकाजात मराठीचा अभिमानाने वापर करून भाषेच्या संवर्धनात सक्रिय सहभाग नोंदवला पाहिजे.