शहरे, निमशहरे आणि अगदी ग्रामीण भागातही स्मार्टफोन आणि इंटरनेटचा वापर झपाट्याने वाढत आहे. दैनंदिन व्यवहार, शेतीशी संबंधित माहिती, शिक्षण तसेच आर्थिक देवाणघेवाण ऑनलाइन होत असताना सायबर गुन्हेगारांचे जाळेही अधिक विस्तारत चालले आहे. या पार्श्वभूमीवर भविष्यातील सायबर फसवणुकीपासून नागरिकांचे संरक्षण करण्यासाठी डिजिटल जनजागृती आणि डिजिटल स्वच्छता हीच सर्वांत प्रभावी ‘फायरवॉल’ ठरू शकते, असे प्रतिपादन माहिती तंत्रज्ञान मंत्री ॲड. आशिष शेलार यांनी केले आहे.
डेटा सिक्युरिटी कौन्सिल ऑफ इंडिया (DSCI) तर्फे आयोजित सायबर सुरक्षा जनजागृती महिन्यानिमित्त मुंबईतील ऐतिहासिक बॉम्बे स्टॉक एक्स्चेंज (BSE) येथे देशव्यापी ‘बी सायबर स्ट्रीट स्मार्ट’ (Be Cyber Street Smart) या विशेष जनजागृती मोहिमेचा भव्य शुभारंभ मंत्री ॲड. आशिष शेलार यांच्या हस्ते करण्यात आला.
प्रत्येक घटकापर्यंत सायबर सुरक्षेचे धडे पोहोचवणे गरजेचे
कार्यक्रमात बोलताना मंत्री ॲड. शेलार म्हणाले की, “आज निवृत्तीवेतनधारक ज्येष्ठ नागरिक, शेतकरी, लहान गुंतवणूकदार, ऑनलाइन शिक्षण घेणारे विद्यार्थी आणि गृहिणींपर्यंत प्रत्येक जण डिजिटल साधनांचा वापर करत आहे. मात्र, योग्य खबरदारी न घेतल्यास फसवणूक होण्याची भीती असते. त्यामुळे कुटुंबांपासून ते व्यापारी जगतापर्यंत सर्वांना सुरक्षित ठेवण्यासाठी ही बहुआयामी मोहीम महत्त्वाची ठरेल.”
नागरिकांचे जीवनमान सुधारावे आणि त्यांना सुरक्षित वातावरण मिळावे यासाठी राज्य शासन कटिबद्ध आहे. ज्याप्रमाणे राज्य शासन बालकांच्या निरोगी आरोग्यासाठी बाल्यावस्थेच्या विकासासाठी ‘पहिल्या हजार दिवसांचे मिशन’ राबवत आहे, त्याच धर्तीवर तंत्रज्ञान युगात नागरिकांच्या डिजिटल सुरक्षेसाठीही सरकार ठोस पावले उचलत आहे.
अत्याधुनिक तंत्रज्ञान आणि कृत्रिम बुद्धिमत्तेचे (AI) आव्हान
माहिती व जनसंपर्क विभागाचे प्रधान सचिव ब्रिजेश सिंह यांनी सायबर विश्वातील नवनवीन धोक्यांविषयी सावध केले. ते म्हणाले की, सध्या कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) आणि अत्याधुनिक सॉफ्टवेअरचा वापर करून सायबर गुन्हेगार नागरिकांना फसवण्याचा प्रयत्न करत आहेत. केवळ तांत्रिक सुरक्षा यंत्रणा पुरेशी नसून नागरिकांनी स्वतः सावध आणि जागरूक राहणे हाच यावरील सर्वात मोठा उपाय आहे.
नागरिकांचा विश्वास संपादन करण्यासाठी आणि पारदर्शकता आणण्यासाठी प्रशासन सातत्याने प्रयत्नशील असते. अगदी अलीकडेच पायाभूत सुविधा व नागरी प्रकल्पांबाबत लोकांमध्ये विश्वास निर्माण करण्यासाठी ‘धारावी एक्सपिरियन्स सेंटर’चे लोकार्पण करण्यात आले होते. त्याचप्रमाणे डिजिटल जगात नागरिकांमध्ये विश्वासाचे आणि सुरक्षिततेचे वातावरण तयार करणे ही काळाची गरज आहे.
‘बी सायबर स्ट्रीट स्मार्ट’ मोहिमेची प्रमुख वैशिष्ट्ये:
- पारंपरिक कठपुतळी कलेचा वापर: सायबर सुरक्षेचे कठीण नियम सोप्या भाषेत समजावून सांगण्यासाठी पारंपरिक ‘कठपुतळी’ कथाकथन पद्धतीचा डिजिटल वापर केला जाणार आहे.
- नवीन फसवणूक प्रकारांची माहिती: यामध्ये एपीके (APK) फाइल्सद्वारे होणारी फसवणूक, व्हॉईस क्लोनिंग (Voice Cloning), डीपफेक व्हिडिओ, बनावट ‘डिजिटल अरेस्ट’ आणि एआय-आधारित घोटाळ्यांविषयी जनजागृती केली जाईल.
- विविध माध्यमांतून प्रचार: स्क्रीनसेव्हर्स, पोस्टर चौपाल, माहितीचित्रे (Infographics), सायबर गोष्टी आणि ‘सायबर पाठशाला की किताब’ द्वारे माहिती थेट लोकांपर्यंत पोहोचवली जाईल.
- ‘रिंग द बेल फॉर सिक्युरिटी’: बॉम्बे स्टॉक एक्स्चेंजच्या प्रसिद्ध घंटानादाच्या धर्तीवर सायबर सुरक्षेसाठी घंटा वाजवून या उपक्रमाची सुरुवात करण्यात आली तसेच अधिकृत ‘सायबर अँथम’चे अनावरण झाले.
या देशव्यापी मोहिमेमध्ये इंडियन कॉम्प्युटर इमर्जन्सी रिस्पॉन्स टीम (CERT-In), केंद्रीय गृह मंत्रालयांतर्गत I4C, इलेक्ट्रॉनिक्स व माहिती तंत्रज्ञान मंत्रालय, महाराष्ट्र सायबर विभाग आणि १७ हून अधिक नामांकित कॉर्पोरेट संस्थांचा सक्रिय सहभाग आहे.