मुंबई: महाराष्ट्राच्या पशुपालन क्षेत्रात आणि विशेषतः मेंढपाळ बांधवांसाठी एक अत्यंत अभिमानास्पद आणि ऐतिहासिक घडामोडी समोर आली आहे. सांगली जिल्ह्यातील जत तालुक्यातील प्रसिद्ध ‘माडग्याळ मेंढी’ (Madgyal Sheep) ला राष्ट्रीय स्तरावर स्वतंत्र आणि अधिकृत प्रजाती म्हणून मान्यता मिळाली आहे. या ऐतिहासिक निर्णयाबद्दल आमदार गोपीचंद पडळकर यांच्या नेतृत्वाखालील धनगर समाजाच्या शिष्टमंडळाने पशुसंवर्धन मंत्री पंकजा मुंडे यांची मंत्रालयात भेट घेऊन त्यांचा विशेष सत्कार केला.
घोंगडी, काठी आणि माडग्याळ मेंढीची प्रतिकृती देऊन सन्मान
माडग्याळ मेंढीला राष्ट्रीय ओळख मिळवून देण्यासाठी केलेल्या पाठपुराव्याबद्दल धनगर समाजाच्या शिष्टमंडळाने मंत्री पंकजा मुंडे यांचे आभार मानले. यावेळी पारंपरिक घोंगळी, मेंढपाळांची ओळख असलेली काठी आणि माडग्याळ मेंढीची देखणी प्रतिकृती देऊन मंत्री महोदयांचा गौरव करण्यात आला.
यावेळी बोलताना मंत्री पंकजा मुंडे म्हणाल्या, “माडग्याळ मेंढीला राष्ट्रीय स्तरावर अधिकृत प्रजाती म्हणून मिळालेली नोंदणी ही जत परिसरासह संपूर्ण महाराष्ट्रातील पशुपालकांसाठी अभिमानास्पद बाब आहे. या मान्यतेमुळे या प्रजातीचे संवर्धन, जतन आणि आनुवंशिक सुधारणा कार्यक्रमांना मोठी गती मिळेल.”
ICAR-NBAGR कडून अधिकृत नोंदणी
भारतीय कृषी संशोधन परिषदेच्या (ICAR) राष्ट्रीय पशु आनुवंशिक संसाधन ब्यूरोने (NBAGR) महाराष्ट्रातील दोन महत्त्वाच्या पशुधनांना मान्यता दिली आहे:
- उमरडा गाय: स्वतंत्र देशी गोवंश म्हणून मान्यता.
- माडग्याळ मेंढी: स्वतंत्र अधिकृत मेंढी प्रजाती म्हणून नोंदणी.
शेतीला पूरक म्हणून पशुपालन आणि दुग्ध व्यवसायाला नेहमीच मोठे महत्त्व दिले जाते. राज्य शासन ज्याप्रमाणे शेतीसाठी खरीप हंगामातील नुकसानग्रस्त शेतकरी बांधवांना आधार देते, तसेच पशुपालक व मत्स्यपालनासाठी मुख्यमंत्री मत्स्यसंपदा योजना यांसारख्या कल्याणकारी योजना राबवत आहे, त्याच धर्तीवर आता मेंढीपालनालाही नवी उभारी मिळणार आहे.
माडग्याळ मेंढीची वैशिष्ट्ये आणि इतिहास
सांगली जिल्ह्यातील जत तालुक्यातील माडग्याळ आणि सनमाडी या गावांतील स्थानिक मेंढपाळांनी सुमारे १०० वर्षांपूर्वी निवड पद्धतीने पैदास (Selective Breeding) करून या मेंढीचा विकास केला. प्रामुख्याने धनगर आणि रामोशी समाजातील शेतकरी व मेंढपाळ या मेंढीचे मोठ्या प्रमाणावर पालन करतात.
या प्रजातीची प्रमुख वैशिष्ट्ये खालीलप्रमाणे आहेत:
- शारीरिक ठेवण: माडग्याळ ही महाराष्ट्रातील इतर मेंढ्यांच्या तुलनेत मोठ्या आकाराची, उंच आणि भरदार शरीरयष्टीची मेंढी आहे.
- रंग: या मेंढ्या प्रामुख्याने पांढऱ्या रंगाच्या असतात आणि त्यांच्या अंगावर तपकिरी रंगाचे आकर्षक ठिपके असतात. काही मेंढ्या पूर्णपणे तपकिरी रंगाच्याही आढळतात.
- उत्तम रोगप्रतिकारशक्ती: विषम व दुष्काळी हवामानाशी सहज जुळवून घेण्याची क्षमता यांच्यात असते.
- जलद वजनवाढ: ही मेंढी उत्तम मांस उत्पादनासाठी प्रसिद्ध असून, कोकरांची वाढ अत्यंत वेगाने होते.
- मातृत्व प्रवृत्ती: या मेंढ्यांमध्ये कोकरांच्या संगोपनाची उत्तम प्रवृत्ती असून कोकरांचा जगण्याचा दर अतिशय चांगला असतो.
पशुपालकांना होणार मोठा फायदा
राष्ट्रीय स्तरावर अधिकृत प्रजाती म्हणून नोंदणी झाल्यामुळे आता शासकीय पातळीवर माडग्याळ मेंढीच्या पैदाशीसाठी विशेष संशोधन, वीर्य संकलन आणि अनुवांशिक संवर्धन प्रकल्प राबवले जातील. यामुळे मेंढपाळांना अधिक दर्जेदार पैदास करणे शक्य होईल आणि त्यांच्या आर्थिक उत्पन्नात घसघशीत वाढ होईल.