छत्रपती संभाजीनगर: आपल्या आजूबाजूला असणाऱ्या प्रत्येक बालकाचे बालपण सुरक्षित ठेवणे ही केवळ कुटुंबाचीच नाही, तर संपूर्ण समाजाची सामूहिक जबाबदारी आहे. जालना जिल्ह्यात युनिसेफच्या सहकार्याने स्थलांतरित मजुरांच्या मुलांची जबाबदारी गावकरी आणि नातेवाईकांनी ज्या पद्धतीने उचलली आहे, ती अत्यंत प्रेरणादायी आणि कौतुकास्पद आहे, असे गौरवोद्गार बॉलिवूडचे सुप्रसिद्ध अभिनेते आणि युनिसेफ इंडियाचे राष्ट्रीय राजदूत आयुष्मान खुराणा (Ayushmann Khurrana) यांनी काढले आहेत.
आयुष्मान खुराणा यांनी नुकतीच जालना जिल्ह्यातील बदनापूर परिसरातील चांदाई टेपली येथील जिल्हा परिषद शाळेला सदिच्छा भेट दिली. यावेळी त्यांनी शाळेतील विद्यार्थ्यांशी मनमोकळा संवाद साधला, त्यांच्या कलागुणांचे कौतुक केले तसेच मुलांचे पालक, नातेवाईक आणि युनिसेफच्या ‘बालमित्रां’शी चर्चा करून उपक्रमाची माहिती जाणून घेतली.
जालना जिल्ह्यात ५,८०० हून अधिक मुलांचे स्थलांतर रोखण्यात यश
मराठवाड्यात रोजगारासाठी, विशेषतः ऊसतोड व हंगामी कामांसाठी मोठ्या प्रमाणावर कुटुंबांचे स्थलांतर होते. अनेकदा या स्थलांतरामुळे मुलांचे शिक्षण अर्ध्यावरच सुटते. मात्र, युनिसेफ आणि महाराष्ट्र शासनाच्या महिला व बालविकास विभागाच्या पुढाकाराने २०१४ पासून जालना जिल्ह्यात एक अनोखा उपक्रम राबवला जात आहे.
या उपक्रमांतर्गत, पालक कामानिमित्त बाहेरगावी गेल्यानंतर मुलांचे स्थलांतर न करता त्यांना गावातच आजी-आजोबा किंवा विश्वासू नातेवाईकांकडे ठेवले जाते. २०२४-२५ या वर्षात तब्बल ५,८०० हून अधिक मुलांचे स्थलांतर रोखून त्यांना गावातच दर्जेदार शिक्षण, पोषण आणि सुरक्षित वातावरण देण्याचा यशस्वी प्रयत्न करण्यात आला आहे.
ग्रामीण भागातील रोजगाराच्या समस्या दूर करण्यासाठी आणि स्थलांतर कमी करण्यासाठी शासनस्तरावरही विविध उपाययोजना केल्या जातात. शेती व पाणीटंचाईच्या निवारणासाठी जलसंधारण: दुष्काळमुक्त आणि जलसमृद्ध महाराष्ट्राचा भक्कम पाया उभारण्याचे काम वेगाने सुरू आहे, ज्यामुळे ग्रामीण कुटुंबांचे स्थलांतर कमी होण्यास मदत होते.
‘बालमित्र’ ठरतायत मुलांचे आधारस्तंभ
स्थलांतरित पालकांच्या मुलांना कौटुंबिक वातावरणात सुरक्षित ठेवण्यासाठी युनिसेफने प्रशिक्षित केलेले स्थानिक तरुण स्वयंसेवक म्हणजे ‘बालमित्र’ महत्त्वाची भूमिका बजावत आहेत. जालना जिल्ह्यातील ६ तालुक्यांमधील गावांमध्ये ६४९ हून अधिक युवा स्वयंसेवक सक्रिय आहेत.
- शिक्षणातील सातत्य: मुलांची शाळा सुटू नये म्हणून बालमित्र त्यांच्या नियमित हजेरीवर लक्ष ठेवतात.
- आरोग्य आणि पोषण: मुलांचे वेळेवर लसीकरण, पोषण आहार आणि मानसिक स्वास्थ्याची काळजी घेतली जाते.
- सामाजिक सुरक्षा: या उपक्रमामुळे बालमजुरी, बालविवाह आणि शालेय गळतीचे प्रमाण मोठ्या प्रमाणावर कमी झाले आहे.
विद्यार्थ्यांच्या शिक्षणासाठी आणि वसतिगृह सुविधेसाठी शासनाकडून देखील विविध योजना राबविल्या जातात, ज्याप्रमाणे आदिवासी वसतिगृह प्रवेश व स्वयम योजना गरजू विद्यार्थ्यांना मोठा आर्थिक आणि शैक्षणिक आधार देतात.
“आर्थिक स्थलांतर ही मजबुरी, पण मुलांचे भविष्य जपायला हवे” – आयुष्मान खुराणा
शाळेतील भेटीदरम्यान आयुष्मान खुराणा यांनी मुलांशी गप्पा मारताना सांगितले की, “हंगामी अथवा आर्थिक अडचणींमुळे स्थलांतर करणे हा कुटुंबांचा स्वखुशीचा निर्णय नसून ती एक कठोर परिस्थिती असते. परंतु, या परिस्थितीची झळ कोवळ्या बालकांच्या भविष्याला बसता कामा नये. युनिसेफचा हा कुटुंब-आधारित उपक्रम केवळ मुलांना सुरक्षित निवारा देत नाही, तर त्यांच्यात आत्मविश्वासाची नवी ऊर्जा निर्माण करतो.”
या प्रसंगी युनिसेफ इंडियाचे उपप्रतिनिधी यास्पर मोलर, जास्मिन चौधरी, गावचे सरपंच शंकर आसाराम यांच्यासह ग्रामस्थ, शिक्षक आणि युनिसेफचे प्रतिनिधी उपस्थित होते. आयुष्मान खुराणा आणि युनिसेफच्या शिष्टमंडळाने छत्रपती संभाजीनगर व जालना जिल्हा प्रशासनाचेही या यशस्वी सहकार्याबद्दल विशेष आभार मानले.