रत्नागिरी: कवयित्री इंदिरा संत यांच्या ‘रंगरंगुल्या, सानसानुल्या गवतफुला रे गवतफुला…’ या ओळी वाचताना निसर्गाच्या ज्या विलोभनीय रूपात मन हरवून जातं, तसाच हुबेहूब देखावा सध्या कोकणातील रत्नागिरी जिल्ह्यात पाहायला मिळत आहे. पावसाचा जोर ओसरताच इथल्या तांबड्या मातीच्या कातळ सड्यांनी हिरवागार शालू पांघरला असून, त्यावर विविध रंगांच्या दुर्मिळ रानफुलांची नयनरम्य चादर अंथरली गेली आहे.
कास अन् मसाई पठाराच्या तोडीस तोड कोकणचे सौंदर्य
आजवर पर्यटकांना साताऱ्याचे जगप्रसिद्ध ‘कास पठार’ आणि कोल्हापूरचे ‘मसाई पठार’ या ठिकाणच्या रानफुलांच्या सौंदर्याने भुरळ घातली आहे. मात्र, आता रत्नागिरी परिसरातील सडेही पर्यटकांना आकर्षित करत आहेत. साडवली, जैतापूर, देवाचे गोठणे आणि नाटे यांसारख्या २० ते २२ हून अधिक सड्यांवर निसर्गाने रंगांची मुक्तहस्त उधळण केली आहे.
या पठारांवर सध्या दीपकाडी, कंदीलपुष्प, कुमुदिनी, रानहळद, अमरी, चोहळा आणि केना यांसारख्या अनेक दुर्मिळ रानफुलांचा बहर आला आहे.
दुर्मिळ वनस्पती अन् शास्त्रीय महत्त्व
सह्याद्री संकल्प सोसायटीचे संशोधक आणि तज्ज्ञ सांगतात की, साडवलीच्या सड्यावर ‘एकदांडी’ (Dipcadi concanense) ही कंदवर्गीय वनस्पती सध्या मोठ्या प्रमाणात फुलली आहे. या प्रजातीचा ‘देवरुखेन्स’ हा नवा वाणही समोर आला आहे. ही वनस्पती पावसाळ्यातील केवळ एक-दोन महिनेच आपले मनमोहक रूप दाखवते आणि नंतर जमिनीत सुप्तावस्थेत जाते.
- चोहळा (Curcuma scaposa): ओहोळांच्या कडेला वाढणारी ही आलेवर्गीय वनस्पती अत्यंत औषधी गुणधर्म असणारी आहे. दुर्दैवाने ही प्रजाती आता धोकाग्रस्त वनस्पतींच्या यादीत समाविष्ट झाली आहे.
- गुलाबी कापरी कमळ (Cleome angulata): डॉ. अरुण चांदोरे आणि डॉ. श्रीरंग यादव यांनी शोधून काढलेली ही वनस्पती अतिशय आकर्षक आहे. तिला ‘पाणतिळवण’ असेही म्हणतात. वाऱ्यावर डोलणारी तिची नाजूक गुलाबी फुले संपूर्ण सड्याला गुलाबी रंगात न्हाऊन निघतात.
- गुलाबी भुईचक्र (Iphigenia devrukhensis): साडवली आणि आंबोलीच्या सड्यांवर आढळणारे गुलाबी भुईचक्र दीपकाडीच्या आधी फुलते आणि कातळावर गुलाबी चादर अंथरते.
नैसर्गिक अधिवास अन् पर्यावरण संवर्धन
हा निसर्गाचा अनमोल ठेवा केवळ डोळे भरून पाहण्यासाठी नसून, त्याचे जतन करणे ही आपली सर्वांची सामूहिक जबाबदारी आहे. या उद्देशाने विविध संस्थांतर्फे ‘फुलोत्सव’ आयोजित केले जातात, ज्याद्वारे शालेय विद्यार्थी व पर्यटकांना या रानफुलांची शास्त्रीय माहिती दिली जाते. निसर्गाशी जोडले जाण्यासाठी शेती संशोधन आणि अनुभवाधारित शिक्षणाला चालना देणे काळाची गरज आहे, ज्यामुळे तरुण पिढीत पर्यावरण संरक्षणाची आवड निर्माण होईल.
त्याचप्रमाणे, कोकणातील शेतकरी व ग्रामीण नागरिकांच्या कल्याणासाठी शासन विविध उपक्रम राबवत आहे. शेतकरी कुटुंबांच्या सुरक्षेसाठी गोपीनाथ मुंडे शेतकरी अपघात सुरक्षा योजनेला मुदतवाढ देण्यात आली असून भूमिहीन शेतमजुरांचाही त्यात समावेश करण्यात आला आहे.
पर्यटकांसाठी पर्वणी
जर तुम्हाला निसर्गाच्या या निखळ सौंदर्याचा आनंद घ्यायचा असेल, तर रत्नागिरीतील या सड्यांना नक्की भेट द्या. मात्र, भेट देताना या नाजूक फुलांना तुडवणे किंवा नुकसान पोहोचवणे टाळा, जेणेकरून निसर्गाचा हा अद्भुत आविष्कार दरवर्षी असाच बहरत राहील.