मुंबई: कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI), सेमीकंडक्टर आणि क्वांटम तंत्रज्ञान हे आगामी काळातील जागतिक विकासाचे तीन मुख्य आधारस्तंभ ठरणार आहेत. या आधुनिक क्षेत्रांमध्ये महाराष्ट्राला देशात अग्रस्थानी नेण्यासाठी शासन कटिबद्ध आहे. यासाठी राज्यात मोठ्या प्रमाणावर कुशल मनुष्यबळ निर्माण करण्यात येईल, अशी महत्त्वपूर्ण घोषणा मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांनी केली आहे. राष्ट्रीय क्वांटम मिशनशी सुसंगत असे ‘महाराष्ट्र क्वांटम टेक्नॉलॉजी मिशन’ प्रभावीपणे राबवून राज्यात एक मजबूत आणि सक्षम क्वांटम इकोसिस्टीम उभारली जाईल, असा विश्वास त्यांनी व्यक्त केला.
आय-हब क्वांटम टेक्नॉलॉजी फाउंडेशनच्या वतीने आयोजित ‘क्वांटम टेक्नॉलॉजी फॅकल्टी डेव्हलपमेंट’ कार्यक्रमाच्या सांगता समारंभात मुख्यमंत्री फडणवीस यांनी ऑनलाइन पद्धतीने मार्गदर्शन केले. या प्रसंगी उच्च व तंत्र शिक्षण विभागाचे अपर मुख्य सचिव वेणुगोपाल बी. रेड्डी, उच्च शिक्षण संचालक शैलेंद्र देवळाणकर यांच्यासह आयसर (IISER), सी-डॅक (C-DAC) आणि विविध नामांकित शैक्षणिक संस्थांचे प्राध्यापक व अधिकारी उपस्थित होते.
डेटा आणि हाय-स्पीड प्रोसेसिंगचे नवे युग
मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस म्हणाले की, संपूर्ण जग आज अत्यंत वेगाने बदलत आहे. आपण आता केवळ डेटा-आधारित अर्थव्यवस्थेपुरते मर्यादित न राहता, उच्च गतीच्या ‘डेटा प्रोसेसिंग’च्या युगात प्रवेश करत आहोत. भविष्यातील जागतिक स्पर्धेत टिकून राहण्यासाठी आणि आघाडी मिळवण्यासाठी कृत्रिम बुद्धिमत्ता, सेमीकंडक्टर आणि क्वांटम तंत्रज्ञान अत्यंत निर्णायक ठरणार आहेत. ज्याप्रमाणे भारताने माहिती तंत्रज्ञान (IT) क्षेत्रात जागतिक स्तरावर आपले स्थान निर्माण केले, त्याचप्रमाणे क्वांटम क्षेत्रातही कुशल मनुष्यबळाच्या जोरावर देशाने जागतिक नेतृत्व मिळवण्याची हीच योग्य वेळ आहे.
शिक्षणासोबतच कौशल्यांचे एकत्रिकरण आवश्यक
भविष्यातील आव्हानांचा सामना करण्यासाठी शिक्षण पद्धतीत बदल करणे गरजेचे आहे. काही काळापूर्वी राज्यपाल जिष्णु देव वर्मा यांनी देखील विद्यापीठांनी शिक्षणासोबत कौशल्यांचे एकत्रिकरण करणे आवश्यक असल्याचे मत व्यक्त केले होते. याच धर्तीवर, क्वांटम तंत्रज्ञानासारख्या प्रगत विषयात प्राध्यापक आणि विद्यार्थ्यांना आजपासूनच प्रशिक्षित करणे गरजेचे आहे, असे मुख्यमंत्र्यांनी स्पष्ट केले.
महाराष्ट्रात पुढील टप्प्यात ५०० मुख्य प्रशिक्षक (Master Trainers) आणि त्यानंतर किमान ५ हजारांहून अधिक क्वांटम प्रशिक्षित कुशल मनुष्यबळ तयार करण्याचे महत्त्वाकांक्षी उद्दिष्ट ठेवण्यात आले आहे. यासाठी विकसित करण्यात आलेले विशेष अभ्यासक्रम, लर्निंग मॅनेजमेंट सिस्टम (LMS) आणि ‘चंद्र’ व ‘सूर्य’ हे चॅटबॉट्स विद्यार्थ्यांच्या मूलभूत संकल्पना स्पष्ट करण्यासाठी अत्यंत उपयुक्त ठरत आहेत.
राष्ट्रीय क्वांटम मिशनसाठी ६ हजार कोटींची तरतूद
केंद्र सरकारने देशात क्वांटम तंत्रज्ञानाला चालना देण्यासाठी राष्ट्रीय क्वांटम मिशनअंतर्गत सुमारे ६ हजार कोटी रुपयांची भरीव तरतूद केली आहे. याच पावलावर पाऊल ठेवत महाराष्ट्र शासन देखील राज्याचे स्वतंत्र ‘क्वांटम मिशन’ अत्यंत प्रभावीपणे राबवत असून प्राध्यापकांच्या प्रशिक्षणावर भर दिला जात आहे.
महाराष्ट्रात आयसर (IISER), सी-डॅक (C-DAC), टीआयएफआर (TIFR), आयआयटी मुंबई (IIT Bombay), सीओईपी (COEP) आणि व्हीएनआयटी (VNIT) यांसारख्या जागतिक दर्जाच्या संस्था कार्यरत आहेत. या सर्व संस्थांची संशोधन क्षमता आणि ताकद एकत्रित करून राज्याचे हे मिशन अधिक वेगाने पुढे नेण्यात येईल.
सर्वच क्षेत्रांत होणार मोठी तांत्रिक क्रांती
क्वांटम तंत्रज्ञानाचा प्रभाव केवळ माहिती तंत्रज्ञानापुरता मर्यादित नसून, अभियांत्रिकी, वैद्यकीय, अवकाश संशोधन, कृषी, उद्योग आणि संरक्षण अशा सर्वच महत्त्वपूर्ण क्षेत्रांत यामुळे मोठी क्रांती होणार आहे. तंत्रज्ञानाच्या या युगात रोजगाराच्या संधींचे स्वरूपही वेगाने बदलणार आहे.
राज्य सरकार एका बाजूला तांत्रिक क्रांती घडवून आणत असताना, दुसऱ्या बाजूला आंतरराष्ट्रीय दर्जाच्या परिषदांचे आयोजन करून महाराष्ट्राची जागतिक प्रतिमा उंचावत आहे. यासाठीच मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांनी नुकतेच वेव्हज् २०२७ परिषद भव्य प्रमाणावर आयोजित करण्याचे निर्देशही प्रशासनाला दिले आहेत, ज्यामुळे राज्याला तांत्रिक क्षेत्रात मोठे बळ मिळेल.
निष्कर्ष
महाराष्ट्राला तंत्रज्ञान आणि नाविन्यपूर्ण संशोधनात आघाडीवर ठेवण्यासाठी ‘महाराष्ट्र क्वांटम टेक्नॉलॉजी मिशन’ हा एक मैलाचा दगड ठरणार आहे. कुशल मनुष्यबळ आणि प्रगत संशोधन संस्थांच्या माध्यमातून राज्य लवकरच क्वांटम क्षेत्रात देशाचे नेतृत्व करेल, यात शंका नाही.