मुंबई: विदर्भातील संत्रा उत्पादक शेतकऱ्यांचे उत्पन्न वाढवण्यासाठी आणि संत्रा मूल्यसाखळीला (Orange Value Chain) अधिक सक्षम करण्यासाठी राज्य शासनाने मोठे पावले उचलली आहेत. या पार्श्वभूमीवर, संत्रा क्लस्टर (Orange Cluster) उपक्रमाचा सविस्तर आढावा घेण्यासाठी कृषी राज्यमंत्री ॲड. आशिष जयस्वाल यांच्या अध्यक्षतेखाली मंत्रालयात एक महत्त्वपूर्ण बैठक पार पडली. या बैठकीत विदर्भातील संत्र्याला जागतिक बाजारपेठ मिळवून देण्यासाठी आणि शेतकऱ्यांचे आर्थिक उत्पन्न वाढवण्यासाठी विविध उपाययोजनांवर सखोल चर्चा करण्यात आली.
संत्रा क्लस्टर प्रकल्प काय आहे? (Orange Cluster Project)
हा प्रकल्प केवळ संत्रा लागवडीपुरता मर्यादित नसून, संत्र्याचे उत्पादन वाढवण्यापासून ते थेट जागतिक बाजारपेठेत निर्यात करण्यापर्यंतच्या सर्व टप्प्यांचा विकास करणारा एक महत्त्वाकांक्षी उपक्रम आहे. राज्य शासनाकडून विविध क्षेत्रांत धोरणात्मक सुधारणा केल्या जात आहेत, जसे की प्रकल्पग्रस्तांच्या पुनर्वसनासाठी राज्य सरकारने मोठे निर्णय घेतले आहेत, त्याच धर्तीवर आता संत्रा उत्पादक शेतकऱ्यांच्या सर्वांगीण विकासासाठीही ठोस पावले उचलली जात आहेत.
प्रकल्पांतर्गत राबवल्या जाणाऱ्या प्रमुख उपाययोजना:
- रोगमुक्त लागवड साहित्य: शेतकऱ्यांना संत्र्याची रोगमुक्त आणि दर्जेदार रोपे उपलब्ध करून देणे.
- उच्च तंत्रज्ञानाधारित रोपवाटिका (Nursery): आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर करून उत्कृष्ट दर्जाच्या रोपवाटिका विकसित करणे.
- डिजिटल तंत्रज्ञान आणि AI चा वापर: शेतीमध्ये कृत्रिम बुद्धिमत्ता (Artificial Intelligence) आणि डिजिटल साधनांचा वापर करून पीक व्यवस्थापन करणे. सध्या महाराष्ट्रात शासकीय सेवा अधिक सोप्या आणि डिजिटल केल्या जात आहेत, ज्यामुळे शेतकऱ्यांना विविध कृषी योजनांचा लाभ थेट आणि पारदर्शक पद्धतीने मिळत आहे.
- जुन्या बागांचे पुनरुज्जीवन: विदर्भातील जुन्या व कमी उत्पादन देणाऱ्या संत्रा बागांना आधुनिक तंत्रज्ञानाने नवसंजीवनी देणे.
- काढणीनंतरचे व्यवस्थापन व प्रक्रिया उद्योग: संत्र्यांचे पॅकेजिंग, कोल्ड स्टोरेज आणि संत्र्यांवर प्रक्रिया करून विविध उत्पादने (Value Addition) तयार करणे.
- ब्रँडिंग आणि थेट निर्यात: विदर्भाच्या संत्र्यांचे स्वतंत्र ब्रँडिंग करून त्यांना देशांतर्गत तसेच आंतरराष्ट्रीय बाजाराशी थेट जोडणे.
नागपूर, अमरावती आणि वर्धा जिल्ह्यांवर विशेष लक्ष
विदर्भातील मुख्य संत्रा उत्पादक पट्टा असलेल्या नागपूर, अमरावती आणि वर्धा जिल्ह्यांमध्ये हवामान बदल, रोगांचा प्रादुर्भाव आणि दर्जेदार रोपांची टंचाई यांसारख्या मोठ्या अडचणी आहेत. या आव्हानांवर मात करण्यासाठी क्लस्टर पद्धतीने संपूर्ण मूल्यसाखळी मजबूत करण्याचे निर्देश कृषी राज्यमंत्र्यांनी दिले आहेत. या भागातील खाजगी रोपवाटिकांची विशेष तपासणी केली जाईल आणि नर्सरी चालकांसाठी मार्गदर्शक कार्यशाळा आयोजित केल्या जातील.
कृषी विद्यापीठांची आणि लोकप्रतिनिधींची भूमिका
शेतकऱ्यांपर्यंत आधुनिक तंत्रज्ञान, रोग व्यवस्थापन, पाणी आणि अन्नद्रव्य व्यवस्थापनाची अचूक माहिती पोहोचवण्यासाठी डॉ. पंजाबराव देशमुख कृषी विद्यापीठाने सातत्याने मार्गदर्शक शिफारसी प्रसिद्ध कराव्यात, अशा सूचना देण्यात आल्या आहेत. तसेच, लिंबूवर्गीय फळ सुधार केंद्राच्या कामात स्थानिक लोकप्रतिनिधींचा सहभाग वाढवण्यासाठी केंद्राच्या समितीवर दोन स्थानिक आमदारांचा समावेश करण्याचा महत्त्वपूर्ण निर्णयही या बैठकीत घेण्यात आला.
निष्कर्ष: संत्रा क्लस्टर उपक्रमाच्या प्रभावी अंमलबजावणीमुळे विदर्भातील संत्रा उत्पादक शेतकऱ्यांच्या जीवनात मोठी आर्थिक क्रांती घडून येईल आणि महाराष्ट्राच्या संत्र्याला जागतिक स्तरावर एक नवा ब्रँड मिळेल, असा विश्वास यावेळी व्यक्त करण्यात आला.