मुंबई: तंत्रज्ञानाच्या क्षेत्रात भारताला जागतिक महासत्ता बनवण्यासाठी केंद्र सरकारने पावले उचलली आहेत. याच धर्तीवर आता महाराष्ट्र शासनाने राज्यात ‘क्वांटम तंत्रज्ञान व कौशल्यविकास’ उपक्रम राबविण्यास अधिकृत मान्यता दिली आहे. उच्च व तंत्रशिक्षण मंत्री चंद्रकांत (दादा) पाटील यांनी या महत्त्वाकांक्षी निर्णयाची माहिती दिली असून, यामुळे राज्यातील तरुणांसाठी रोजगाराच्या नवीन संधी उपलब्ध होणार आहेत.
राष्ट्रीय क्वांटम मिशनशी महाराष्ट्राची सांगड
केंद्र सरकारने २०२३ मध्ये ६ हजार कोटी रुपयांच्या निधीसह ‘राष्ट्रीय क्वांटम मिशन’ सुरू केले आहे. या मिशनचे मुख्य उद्दिष्ट क्वांटम संगणन (Quantum Computing), क्वांटम संप्रेषण, सेन्सिंग आणि क्वांटम मटेरियल्स यांसारख्या अत्याधुनिक क्षेत्रांत भारताला आघाडीवर नेणे हे आहे. याच धर्तीवर महाराष्ट्र शासनाने ₹२० कोटींचा निधी मंजूर करून राज्यात या तंत्रज्ञानाचा पाया रचला आहे.
राज्यातील औद्योगिक विकासाचा वेग पाहता, यापूर्वीच महाराष्ट्रात १.१४ लाख कोटींची महागुंतवणूक करून ‘एआय डेटा सेंटर पार्क’ उभारण्याचे नियोजन करण्यात आले आहे. आता क्वांटम तंत्रज्ञानामुळे या विकास प्रक्रियेला अधिक गती मिळणार आहे.
प्रमुख संस्थांचा सहभाग: IISER पुणे ठरणार ‘हब’
या उपक्रमांतर्गत पुण्यातील आय-हब क्वांटम टेक्नॉल फाऊंडेशन (IISER Pune) ही संस्था मुख्य केंद्र (Hub) म्हणून काम करेल. यासोबतच खालील नामांकित संस्था ‘स्पोक’ संस्था म्हणून या मोहिमेत सहभागी होतील:
- सीओईपी तंत्रज्ञान विद्यापीठ (COEP), पुणे
- डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर तंत्रशास्त्र विद्यापीठ (BATU), लोणेरे
- वीरमाता जिजाबाई तंत्रज्ञान संस्था (VJTI), मुंबई
- विश्वेश्वरय्या राष्ट्रीय तंत्रज्ञान संस्था (VNIT), नागपूर
शिक्षण आणि संशोधनावर भर
राष्ट्रीय शिक्षण धोरण २०२० (NEP 2020) नुसार, आता अभियांत्रिकीच्या विद्यार्थ्यांना ‘क्वांटम टेक्नॉलॉजी’ हा विषय मायनर (Minor) स्वरूपात घेता येईल. तसेच पदव्युत्तर स्तरावर विशेष अभ्यासक्रम आणि ऐच्छिक विषय उपलब्ध करून दिले जातील. राज्य सरकारचा हा निर्णय आदिवासी व डोंगराळ भागात शिक्षणाची गंगा पोहोचवण्याच्या धोरणाप्रमाणेच राज्यातील तांत्रिक शिक्षणाचा दर्जा उंचावणारा ठरणार आहे.
भविष्यातील संधी आणि फायदे
मंत्री चंद्रकांत पाटील यांनी सांगितले की, या उपक्रमामुळे महाराष्ट्रातील विद्यार्थ्यांसाठी डीप-टेक, संशोधन आणि स्टार्टअप क्षेत्रात मोठ्या संधी निर्माण होतील. या तंत्रज्ञानाचा वापर खालील क्षेत्रांत क्रांती घडवून आणेल:
- कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) आणि सायबर सुरक्षा
- औषधनिर्मिती (Pharmaceuticals) आणि आरोग्य सेवा
- वित्तीय तंत्रज्ञान (FinTech) आणि संरक्षण क्षेत्र
- प्रगत उत्पादन (Advanced Manufacturing)
या प्रकल्पामुळे ‘क्वांटम रेडी महाराष्ट्र’ ही संकल्पना प्रत्यक्षात येणार असून, शिक्षण संस्था आणि उद्योगांमधील समन्वय वाढून राज्याच्या आर्थिक विकासाला नवी दिशा मिळेल, असा विश्वासही त्यांनी व्यक्त केला.