नवी दिल्ली: महाराष्ट्राच्या ग्रामीण विकासाच्या मॉडेलने पुन्हा एकदा राष्ट्रीय स्तरावर आपली मोहोर उमटवली आहे. केंद्र सरकारच्या पंचायती राज मंत्रालयाने नुकतेच ‘राष्ट्रीय पंचायत पुरस्कार २०२५’ जाहीर केले असून, यामध्ये महाराष्ट्राने ऐतिहासिक कामगिरी केली आहे. विशेषतः ‘बालस्नेही’ आणि ‘जलसमृद्ध’ या दोन महत्त्वाच्या श्रेणींमध्ये महाराष्ट्रातील ग्रामपंचायतींनी देशात प्रथम क्रमांक पटकावून राज्याचा नावलौकिक वाढवला आहे.
महाराष्ट्राच्या शिरपेचात मानाचा तुरा
शाश्वत विकासाच्या उद्दिष्टांमध्ये (SDG) उत्कृष्ट कामगिरी करणाऱ्या ग्रामपंचायतींचे मूल्यमापन ‘पंचायत प्रगती निर्देशांक’ (PAI 2.0) नुसार करण्यात आले होते. यामध्ये भंडारा जिल्ह्यातील इटगाव (पु.) ग्रामपंचायतीने ‘बालस्नेही पंचायत’ श्रेणीत देशात प्रथम येण्याचा बहुमान मिळवला आहे. या यशाबद्दल ग्रामपंचायतीला १ कोटी रुपयांचे पारितोषिक जाहीर झाले आहे. बालकांचा विकास आणि शिक्षण क्षेत्रात राज्याने घेतलेल्या झेपचे हे फलित मानले जात आहे. अशाच प्रकारे प्रशासकीय कामात पारदर्शकता आणण्यासाठी महिला व बाल विकास विभागात आता पारदर्शक बदल्या सुरू झाल्या आहेत, ज्यामुळे कामात गतिमानता आली आहे.
पाणी व्यवस्थापनात रायगडची बाजी
पाणीटंचाईवर मात करून जलसमृद्धीकडे वाटचाल करणाऱ्या रायगड जिल्ह्यातील खारीवली (ता. खालापूर) ग्रामपंचायतीने ‘जलसमृद्ध पंचायत’ श्रेणीत देशात अव्वल स्थान पटकावले आहे. या ग्रामपंचायतीलाही १ कोटी रुपयांच्या पुरस्काराने सन्मानित करण्यात येणार आहे. जलसंधारण आणि पाणी व्यवस्थापनाच्या बाबतीत हे गाव आता देशासाठी रोल मॉडेल ठरले आहे.
केवळ प्रथम क्रमांकच नव्हे, तर द्वितीय श्रेणीतील पुरस्कारांवरही महाराष्ट्राने आपले वर्चस्व कायम ठेवले आहे:
- सुशासन (Good Governance): नाशिक जिल्ह्यातील निंबळे (ता. चांदवड) ग्रामपंचायतीने देशात द्वितीय क्रमांक मिळवून ७५ लाख रुपयांचे बक्षीस जिंकले आहे.
- सामाजिक न्याय आणि सुरक्षा: रायगड जिल्ह्यातील चांभारली (ता. खालापूर) ग्रामपंचायतीने देशात द्वितीय स्थान पटकावत ३७.५ लाख रुपयांचा सन्मान मिळवला आहे.
महाराष्ट्राच्या प्रशासकीय कामात होत असलेली प्रगती आणि तंत्रज्ञानाचा वापर पाहता, अलीकडेच टेकवारी २.० द्वारे प्रशासनात तंत्रज्ञान आणि संस्कृतीचा सुवर्णसंगम पाहायला मिळाला आहे, ज्याचा सकारात्मक परिणाम अशा पुरस्कारांमधून दिसून येत आहे.
पुरस्काराचे स्वरूप आणि वितरण
हे पुरस्कार ‘दीनदयाळ उपाध्याय पंचायत शाश्वत विकास पुरस्कार’ (DDUPSVP) आणि ‘नानाजी देशमुख सर्वोत्तम पंचायत शाश्वत विकास पुरस्कार’ (NDSPSVP) या दोन मुख्य श्रेणींमध्ये दिले जातात. गरिबी निर्मूलन, आरोग्य, महिला सक्षमीकरण आणि सुशासन यांसारख्या ९ प्रमुख संकल्पनांवर आधारित गावांच्या कामाची तपासणी करण्यात आली होती. या पुरस्कारांचे वितरण ३ जून २०२६ रोजी नवी दिल्ली येथे आयोजित एका विशेष सोहळ्यात मान्यवरांच्या हस्ते केले जाणार आहे.
महाराष्ट्रातील ग्रामपंचायतींनी मिळवलेले हे यश राज्यातील इतर गावांनाही विकासासाठी प्रेरणा देणारे ठरेल, यात शंका नाही.