मतदार राजा जागा हो! ‘विशेष सखोल मतदार यादी पुनरीक्षण’ (SIR) मोहीम काय आहे? जाणून घ्या सविस्तर माहिती

मतदानाचा दिवस उजाडतो, लोकशाहीचा सर्वात मोठा उत्सव साजरा करण्यासाठी एक सुजाण नागरिक मोठ्या उत्साहाने मतदान केंद्रावर पोहोचतो. रांगेत आपली वेळ येण्याची वाट पाहतो. परंतु, जेव्हा तो मतदान कक्षात पोहोचतो, तेव्हा मतदार यादीत त्याचे नावच नसल्याचे त्याला सांगितले जाते. तो क्षण त्या नागरिकासाठी अत्यंत निराशाजनक असतो. मतदानाचा घटनात्मक अधिकार असूनही केवळ एका चुकीमुळे किंवा निष्काळजीपणामुळे तो आपला अधिकार वापरू शकत नाही.

यावरून एक गोष्ट स्पष्ट होते की, लोकशाहीतील सर्वात मोठा अधिकार केवळ मतदानाच्या दिवशी मिळत नाही; तर त्याची सुरुवात त्यापूर्वीच मतदार यादीत आपल्या नावाची अचूक नोंद असण्यापासून होते. हीच जाणीव प्रत्येक नागरिकात निर्माण करण्यासाठी आणि मतदार याद्या निर्दोष करण्यासाठी भारत निवडणूक आयोगातर्फे वेळोवेळी विविध मोहिमा राबवल्या जातात. सध्या संपूर्ण महाराष्ट्रात अशीच एक महत्त्वाची मोहीम म्हणजेच ‘विशेष सखोल मतदार यादी पुनरीक्षण’ (SIR) सुरू आहे.

मतदार यादी: लोकशाहीचा खरा पाया

ज्याप्रमाणे एखाद्या भक्कम इमारतीचा पाया दिसत नाही, पण संपूर्ण इमारत त्यावर उभी असते; तसेच काहीसे मतदार यादीचे आहे. निवडणूक प्रक्रिया, मतदान यंत्रे किंवा अंतिम निकाल या सर्वांचा पाया म्हणजे ‘अचूक मतदार यादी’ होय. मतदार यादी केवळ नावांचा संग्रह नसून, ती देशातील प्रत्येक नागरिकाच्या समान अधिकाराची अधिकृत नोंद आहे.

या यादीत आपले नाव, पत्ता आणि इतर तपशील अचूक असणे अत्यंत गरजेचे आहे. यामुळे मतदानाच्या दिवशी कोणतीही अडचण येत नाही. जसे शासन विविध स्तरांवर नागरिकांच्या कल्याणासाठी निर्णय घेते (उदा. अलीकडेच कामगार कायद्यांच्या नवीन नियमावलीवर महत्त्वाची चर्चा करण्यात आली आहे), तसेच नागरिकांना त्यांचे घटनात्मक अधिकार मिळवून देण्यासाठी मतदार यादी अद्ययावत असणे आवश्यक आहे.

‘एसआयआर’ (SIR) मोहीम का महत्त्वाची आहे?

दरवर्षी नियमितपणे मतदार यादी सुधारण्याचे काम केले जाते. परंतु, स्थलांतर, पत्त्यातील बदल, नवीन मतदारांची नोंदणी किंवा मतदाराचा मृत्यू यांमुळे यादीत तफावत निर्माण होऊ शकते. ही तफावत दूर करण्यासाठी आणि मतदार यादी पूर्णपणे पारदर्शक व अचूक करण्यासाठी विशेष सखोल मतदार यादी पुनरीक्षण (SIR) मोहीम अत्यंत आवश्यक ठरते.

या प्रक्रियेमुळे आगामी सर्व निवडणुकांमध्ये प्रत्येक पात्र नागरिकाला कोणत्याही अडथळ्याशिवाय मतदानाचा हक्क बजावता येतो. तसेच शासनाच्या विविध कल्याणकारी योजनांचा लाभ घेतानाही ओळख पडताळणीसाठी ही अचूक माहिती उपयुक्त ठरते. उदाहरणार्थ, शेतकरी बांधव जसा पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर शेतकरी कर्जमुक्ती योजना २०२६ चा लाभ घेण्यासाठी स्वतःची कागदपत्रे अद्ययावत ठेवतात, त्याचप्रमाणे मतदार म्हणून आपले अस्तित्व सिद्ध करण्यासाठी मतदार यादीतील नोंद अचूक असणे गरजेचे आहे.

घरोघरी येणारे ‘बीएलओ’ (BLO): आपल्या हक्काचे रक्षक

या पुनरीक्षण मोहिमेअंतर्गत निवडणूक आयोगाचे प्रतिनिधी म्हणजेच ‘बूथ लेव्हल अधिकारी’ (BLO) आपल्या घरोघरी भेट देतात. ही केवळ एक प्रशासकीय तपासणी वाटू शकते, परंतु प्रत्यक्षात ती आपल्या मतदानाचा अधिकार सुरक्षित करण्याची गुरुकिल्ली आहे.

• माहितीची प्रत्यक्ष पडताळणी: बीएलओ तुमच्या घरी येऊन नाव, वय आणि पत्त्याची प्रत्यक्ष खात्री करतात.
• अडचणींचे निवारण: मतदार ओळखपत्रातील चुका दुरुस्त करण्यासाठी ते आवश्यक ते फॉर्म्स भरून घेतात.
• नवे मतदार नोंदणी: ज्यांचे वय १८ वर्षे पूर्ण झाले आहे, अशा तरुण मतदारांची नोंदणी या काळात सुलभ होते.

त्यामुळे आपल्या दारात येणाऱ्या बीएलओ अधिकाऱ्यांना योग्य माहिती देऊन सहकार्य करणे हे आपले कर्तव्य आहे.

महाराष्ट्रातील ‘एसआयआर’ (SIR) मोहिमेचे वेळापत्रक

भारत निवडणूक आयोगाच्या मार्गदर्शक सूचनांनुसार महाराष्ट्रात खालीलप्रमाणे कार्यक्रम राबविण्यात येत आहे:

• ३० जून ते २९ जुलै २०२६: या कालावधीत बूथ लेव्हल अधिकारी (BLO) प्रत्यक्ष घरोघरी जाऊन माहिती गोळा करत आहेत.
• कागदपत्रांची पडताळणी: गोळा केलेल्या माहितीची आणि दाव्यांची छाननी केली जाईल.
• ७ ऑक्टोबर २०२६: सर्व दुरुस्त्यांसह अंतिम आणि अद्ययावत मतदार यादी प्रसिद्ध केली जाईल.

आज दिलेली काही मिनिटे उद्याच्या मतदानाच्या दिवशी आपल्याला निश्चिंतता देतात. लोकशाही बळकट करण्यासाठी आणि स्वतःचा अधिकार सुरक्षित करण्यासाठी ‘एसआयआर’ मोहिमेत आजच सक्रिय सहभाग नोंदवा!

लेखक:
सचिन अडसूळ,
जिल्हा माहिती अधिकारी, कोल्हापूर