मुंबई: महाराष्ट्रात मानवी अवयव प्रत्यारोपण कायदा आणि त्यातील सुधारणांनंतर अवयवदानाचा आलेख सातत्याने उंचावत असून हजारो गरजू रुग्णांना यामुळे नवीन आयुष्य मिळाले आहे. अवयवदानाविषयी समाजात सकारात्मक वातावरण निर्माण करण्यासाठी राज्यभरात व्यापक प्रबोधन मोहीम राबविण्याचे आवाहन सार्वजनिक आरोग्यमंत्र्यांनी केले आहे. राज्य शासन, सार्वजनिक आरोग्य विभाग, तसेच मुंबई, पुणे, नागपूर आणि छत्रपती संभाजीनगर येथील विभागीय अवयव प्रत्यारोपण समन्वय केंद्रांच्या माध्यमातून यासाठी विशेष उपक्रम हाती घेण्यात येत आहेत.
महाराष्ट्रातील अवयव प्रत्यारोपणाची उल्लेखनीय आकडेवारी
राज्यात १९९५ पासून आतापर्यंत अवयव प्रत्यारोपण क्षेत्रात उल्लेखनीय कामगिरी झाली आहे. उपलब्ध आकडेवारीनुसार, या कालावधीत खालीलप्रमाणे यशस्वी शस्त्रक्रिया पार पडल्या आहेत:
- जिवंत व्यक्तींमधील अवयव प्रत्यारोपण: एकूण १७,३२५ शस्त्रक्रिया पार पडल्या, ज्यामध्ये १४,९४९ मूत्रपिंड (किडनी) आणि २,३७६ यकृत (लिव्हर) प्रत्यारोपणांचा समावेश आहे.
- मरणोत्तर अवयवदान: मरणोत्तर अवयवदानातून ३,३७३ गरजू रुग्णांना जीवदान मिळाले. यात १८५३ किडनी, ९८७ लिव्हर, २२० हृदय, ६३ फुफ्फुस तसेच नेत्र व उतींसह २५० इतर अवयवांचे यशस्वी रोपण करण्यात आले.
राज्यात विविध शासकीय उपक्रमांच्या माध्यमातून सामाजिक जागृती घडवून आणली जात असताना, प्रशासनाने युवकांसाठी एमपीएससी मुख्य परीक्षा उत्तीर्ण विद्यार्थ्यांसाठी बार्टीचे सहाय्य यांसारख्या लोककल्याणकारी योजनांप्रमाणेच आरोग्य चळवळीलाही गती दिली आहे.
अद्याप हजारो रुग्ण प्रतीक्षेत; अवयवदानाची मोठी गरज
अवयवदानाविषयी सकारात्मकता वाढत असली, तरी प्रत्यारोपणासाठी रुग्णांची प्रतीक्षा यादी अजूनही मोठी आहे. सध्या राज्यात खालीलप्रमाणे रुग्ण अवयवांच्या प्रतीक्षेत आहेत:
- मूत्रपिंड (किडनी): ४,०७५ रुग्ण
- यकृत (लिव्हर): ८८८ रुग्ण
- हृदय: ६३ रुग्ण
- फुफ्फुस: २४ रुग्ण
- स्वादुपिंड: १५ रुग्ण
- हात व लहान आतडे: अनुक्रमे ११ आणि ८ रुग्ण
या रुग्णांना वेळेत उपचार मिळावेत म्हणून नागरिकांनी स्वेच्छेने पुढे येऊन अवयवदानाचा संकल्प करणे गरजेचे आहे.
‘जुगजुग जियो अभियान’ आणि व्यापक प्रबोधन उपक्रम
केंद्र शासनाच्या ‘अंगदान-जीवन संजीवनी अभियाना’चा भाग म्हणून महाराष्ट्रात ‘जुगजुग जियो अभियान’ आणि ‘अवयवदान पंधरवडा’ उत्साहात साजरा करण्यात आला. या कालावधीत १६ व्या अवयवदान दिनाचे औचित्य साधून जनजागृती करण्यात आली. नागरिकांना सहजरीत्या अवयवदानाची शपथ घेता यावी यासाठी विशेष क्यूआर कोड आणि अधिकृत संकेतस्थळ उपलब्ध करून देण्यात आले, ज्याद्वारे हजारो शासकीय अधिकारी व कर्मचाऱ्यांनी अवयवदान प्रतिज्ञा घेतली.
ज्याप्रमाणे राज्यात आधुनिक पायाभूत सुविधा आणि औद्योगिक प्रगतीला चालना मिळत आहे (उदा. पुण्यात जीसीसी केंद्रांमुळे रोजगार निर्मिती), त्याच धर्तीवर आरोग्य क्षेत्रातही डिजिटल आणि आधुनिक साधनांचा वापर करून जनजागृतीवर भर दिला जात आहे.
तळागाळातील आरोग्य यंत्रणा सक्रिय
जिल्हा रुग्णालये, उपजिल्हा रुग्णालये, ग्रामीण रुग्णालये तसेच प्राथमिक आरोग्य केंद्रांमधील वैद्यकीय अधिकारी आणि कर्मचाऱ्यांना सक्रिय करून व्याख्याने आयोजित करण्यात आली. शाळा-महाविद्यालयांमध्ये प्रभातफेरी, रांगोळी व चित्रकला स्पर्धांच्या माध्यमातून नवीन पिढीमध्ये जनजागृती करण्यात आली. तसेच अवयवदात्यांच्या कुटुंबीयांचा सन्मान करून कृतज्ञता व्यक्त करण्यात आली. पथनाट्ये, लघुपट आणि आकाशवाणी संदेशांच्या माध्यमातून अंधश्रद्धा दूर करून एक नवी सामाजिक चळवळ उभी केली जात असल्याचे आरोग्यमंत्र्यांनी स्पष्ट केले.