नवी दिल्ली: महाराष्ट्राच्या समृद्ध संस्कृतीच्या जडणघडणीत आणि मराठी भाषेच्या विकासात अनन्यसाधारण योगदान देणाऱ्या महानुभाव साहित्यावर नवी दिल्लीतील महाराष्ट्र सदन येथे एकदिवसीय राष्ट्रीय चर्चासत्राचे भव्य आयोजन करण्यात आले. या राष्ट्रीय चर्चासत्रात महानुभाव साहित्याची अभिजात परंपरा, सामाजिक समता आणि भाषिक वैभवाचा गौरव करण्यात आला.
हे राष्ट्रीय चर्चासत्र महाराष्ट्र शासनाचे सांस्कृतिक कार्य संचालनालय, मराठी भाषा विद्यापीठ (रिद्धपूर, अमरावती) आणि अखिल भारतीय महानुभाव परिषद (अमरावती) यांच्या संयुक्त विद्यमाने तसेच महाराष्ट्र परिचय केंद्र, नवी दिल्ली यांच्या सहकार्याने आयोजित करण्यात आले होते. देशाच्या राजधानीत महाराष्ट्राचा सांस्कृतिक व साहित्यिक वारसा अशा प्रकारे मांडला जाणे अभिमानास्पद ठरले आहे, ज्याप्रमाणे राज्यात महाराष्ट्राचा गणेशोत्सव ठरणार जागतिक वारसा म्हणून प्रस्थापित करण्यासाठी प्रयत्न सुरू आहेत.
दुर्मिळ ग्रंथप्रदर्शन व दिमाखदार उद्घाटन
महाराष्ट्र सदनात आयोजित या विशेष चर्चासत्राचे आणि महानुभाव साहित्यावरील दुर्मिळ ग्रंथप्रदर्शनाचे उद्घाटन भारतीय भाषा समितीचे अध्यक्ष पद्मश्री डॉ. चमू शास्त्री यांच्या शुभहस्ते पार पडले. या कार्यक्रमाच्या अध्यक्षस्थानी मराठी भाषा विद्यापीठाचे कुलगुरू डॉ. अविनाश आवलगावकर उपस्थित होते.
या सोहळ्यास महाराष्ट्र परिचय केंद्राचे संचालक हेमराज बागुल, डॉ. बाबासाहेब बिडकर आणि प्रमुख समन्वयक हरिहर पांडे आदी मान्यवर प्रमुख पाहुणे म्हणून उपस्थित होते. प्रदर्शनात मांडण्यात आलेली महानुभाव पंथाची हस्तलिखिते, प्राचीन व दुर्मिळ ग्रंथांनी मराठी भाषेचा वैचारिक आणि ऐतिहासिक ठेवा उपस्थितांसमोर प्रभावीपणे उलगडला.
तीन सत्रांत झाले सखोल विचारमंथन
या एकदिवसीय राष्ट्रीय चर्चासत्रात तीन वेगवेगळ्या विषयांवर तज्ज्ञ अभ्यासक आणि विचारवंतांनी सखोल मंथन केले:
१. अभिजात महानुभाव साहित्याचे स्वरूप व वैशिष्ट्ये
पहिल्या सत्राचे अध्यक्षस्थान महानुभाव साहित्य व तत्त्वज्ञानाचे ज्येष्ठ अभ्यासक डॉ. बाबासाहेब बिडकर यांनी भूषविले. यामध्ये संत गाडगेबाबा अमरावती विद्यापीठातील महानुभाव अध्यासनाचे प्रमुख महंत डॉ. सोनपेठकर बाबा, मराठी भाषा विद्यापीठाचे अधिष्ठाता डॉ. कोमल ठाकरे, प्रतिष्ठान महाविद्यालयाचे डॉ. हंसराज जाधव आणि राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज नागपूर विद्यापीठातील श्रीचक्रधर स्वामी अध्यासनाचे प्रमुख डॉ. भारतभूषण शास्त्री यांनी सहभाग नोंदवला. महानुभाव साहित्याची व्याकरणशुद्धता, प्राचीनता आणि मराठी भाषेला अभिजात दर्जा मिळवून देण्यातील त्याचे योगदान यावर यावेळी विस्तृत चर्चा झाली. या सत्राचे सूत्रसंचालन डॉ. किरण वाघमारे यांनी केले.
२. साहित्याचे सामाजिक व सांस्कृतिक योगदान
दुसऱ्या सत्रात कुलाचार्य प.प. महंत श्रीवर्धनस्थ बिडकरबाबा (रणाईचे) यांच्या अध्यक्षतेखाली परिसंवाद रंगला. म. श्री गोपीराजबाबा शास्त्री, म. सैंगराजदादा सातारकर, म. श्री सारंगधरबाबा पंजाबी आणि म. श्री नितीनदादा बांधकर यांनी महानुभाव साहित्याने तत्कालीन समाजजीवनाला दिलेली नवी दिशा आणि सांस्कृतिक परंपरांचे संवर्धन यावर विचार मांडले. प्रादेशिक संस्कृती आणि वारशाची ओळख जपण्याबाबत जसे कोल्हापूरच्या जागतिक ब्रँडिंगसाठी ‘कोल्हापूर महोत्सव’ आयोजित करण्यावर भर दिला जातो, तसेच संतांच्या व पंथांच्या साहित्याचे जतन करणे काळाची गरज असल्याचे प्रतिपादन वक्त्यांनी केले. या सत्राचे सूत्रसंचालन अश्विनी पंजाबी यांनी केले.
३. महाराष्ट्राच्या जडणघडणीत महानुभाव पंथाची भूमिका
तिसऱ्या व महत्त्वपूर्ण सत्राचे अध्यक्षस्थान महाराष्ट्र परिचय केंद्राचे संचालक हेमराज बागुल यांनी भूषविले. या सत्रात डॉ. कीर्ती कुलकर्णी, अजित चव्हाण, दीपक पाटील आणि सौ. पौर्णिमा पंडित यांनी विचार मांडले. बाराव्या शतकात श्री चक्रधर स्वामींनी स्थापन केलेल्या महानुभाव पंथाने लोकभाषेला म्हणजेच मराठीला ज्ञानभाषा बनवले. ‘लीळाचरित्र’ या मराठीतील आद्य चरित्रग्रंथाने मराठी गद्याची मजबूत पायाभरणी केली. या साहित्याने अहिंसा, सामाजिक समता, बंधुभाव आणि मानवतावादी विचारांची रुजवणूक करून महाराष्ट्राच्या जडणघडणीत ऐतिहासिक कार्य केल्याचे मान्यवरांनी अधोरेखित केले.
या राष्ट्रीय चर्चासत्रास दिल्ली आणि परिसरातील संशोधक, मराठी अभ्यासक, साहित्यप्रेमी आणि भाविक मोठ्या संख्येने उपस्थित होते. दिल्लीच्या भूमीवर संपन्न झालेले हे चर्चासत्र मराठी भाषा आणि महानुभाव साहित्याच्या समृद्ध परंपरेला राष्ट्रीय स्तरावर नवी ओळख देणारे ठरले.