भारताला १५ ऑगस्ट १९४७ रोजी ब्रिटिशांच्या गुलामगिरीतून स्वातंत्र्य मिळाले खरे, परंतु तत्कालीन हैदराबाद संस्थानातील जनतेला खऱ्या स्वातंत्र्याचा सूर्य पाहण्यासाठी तब्बल १३ महिने वाट पाहावी लागली. या संस्थानात आजच्या महाराष्ट्रातील मराठवाडा, संपूर्ण तेलंगणा आणि कर्नाटकातील काही भागांचा समावेश होता. त्यामुळे १७ सप्टेंबर १९४८ हा दिवस केवळ एका भूप्रदेशाच्या स्वातंत्र्यापुरता मर्यादित नसून, अखंड भारताच्या राष्ट्रीय एकात्मतेचा पाया मजबूत करणारा सुवर्णक्षण ठरला.
स्वातंत्र्य मिळाले, पण विलिनीकरणाचा संघर्ष कायम
ब्रिटिश सत्ता संपुष्टात आल्यानंतर देशभरातील संस्थानांचे भारतात विलिनीकरण करण्याची ऐतिहासिक जबाबदारी गृहमंत्री सरदार वल्लभभाई पटेल यांच्यावर आली. मात्र, हैदराबादचे तत्कालीन निजाम मीर उस्मान अली खान यांनी स्वतंत्र राहण्याची भूमिका घेतली. भारत सरकार आणि संस्थान यांच्यात ‘जैसे थे’ (Standstill Agreement) करार झाला, तरीही परिस्थिती चिघळत गेली. निजाम पुरस्कृत ‘रजाकार’ संघटनेने जनतेवर अमानुष अत्याचार सुरू केले, ज्यामुळे खेड्यापाड्यांत संतापाची लाट उसळली.
नागरी हक्क, जबाबदार शासन पद्धती आणि भारतीय संघराज्यात सहभागी होण्यासाठी जनतेने एल्गार पुकारला. हैदराबाद स्टेट काँग्रेस, महाराष्ट्र परिषद आणि विविध सामाजिक संघटनांनी या लोकआंदोलनाला खंबीर नेतृत्व दिले. आपल्या समृद्ध संस्कृतीचा हा लढा जपत असताना, आज आधुनिक काळात जशी भारतीय ज्ञानपरंपरेचे संवर्धन आणि डिजिटायझेशन काळाची गरज मानली जाते, तसेच या संघर्षाच्या स्मृती जपणेही प्रत्येकाचे कर्तव्य आहे.
मराठवाड्यातून पेटलेली क्रांतीची मशाल
मराठवाड्यातील हा मुक्तिसंग्राम एका रात्रीत घडलेला नव्हता, तर त्यामागे दीर्घकालीन वैचारिक, शैक्षणिक आणि सामाजिक पाया होता. स्वातंत्र्य चळवळीचे विचार घराघरापर्यंत पोहोचवण्यासाठी परभणीचे नूतन विद्यालय, छत्रपती संभाजीनगरचे सरस्वती भुवन विद्यालय, हिप्परग्याचे शारदा मंदिर, अंबाजोगाईचे योगेश्वरी विद्यालय, नांदेडचे प्रतिभा निकेतन आणि लातूरचे ज्युबिली विद्यालय यांसारख्या शैक्षणिक संस्थांनी मोठे योगदान दिले.
या लढ्याला पूज्य स्वामी रामानंद तीर्थ आणि बाबासाहेब परांजपे यांचे आध्यात्मिक व वैचारिक अधिष्ठान लाभले. गोविंदभाई श्रॉफ, दिगंबरराव बिंदू, रवी नारायण रेड्डी, देवीसिंह चौहान, भाऊसाहेब वैशंपायन, शंकरसिंह नाईक, विजयेंद्र काबरा आणि विठ्ठलराव काटकर यांसारख्या वीरांनी मोर्चा सांभाळला. दगडाबाई शेळके यांच्यासारख्या रणरागिणींनी दाखवलेले धैर्य आजही इतिहासात सुवर्णाक्षरांनी नोंदवले गेले आहे. आजच्या काळातही महाराष्ट्रात सामाजिक ऐक्य टिकवण्यासाठी विविध उपक्रम होतात, जसे की राज्य उत्कृष्ट सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळ स्पर्धा यातून लोकजागृतीचे कार्य पुढे नेले जात आहे.
आठ जिल्ह्यांचा व्यापक लोकसहभाग
सध्याच्या मराठवाडा विभागात छत्रपती संभाजीनगर, जालना, बीड, लातूर, धाराशिव, नांदेड, परभणी आणि हिंगोली या आठ जिल्ह्यांचा समावेश होतो. बीडमधील अंबाजोगाई हे आंदोलनाचे मुख्य केंद्र राहिले. उमरी बँक लढा, देगलूरचा सत्याग्रह, जालना, अंबड, सेलू आणि उस्मानाबाद येथील प्रतिकार यांमुळे निजामाचे प्रशासन खिळखिळे झाले. हजारो आंदोलक तुरुंगात गेले, काहींनी हौतात्म्य पत्करले, पण स्वातंत्र्याचा ध्यास ढळू दिला नाही.
सरदार पटेलांचे ‘ऑपरेशन पोलो’ आणि ऐतिहासिक विजय
जेव्हा संवादाचे सर्व मार्ग निष्फळ ठरले आणि रजाकारांचे अत्याचार शिगेला पोहोचले, तेव्हा गृहमंत्री सरदार वल्लभभाई पटेल यांनी कठोर लष्करी कारवाईचा निर्णय घेतला. १३ सप्टेंबर १९४८ रोजी भारतीय सैन्याने ‘ऑपरेशन पोलो’ सुरू केले. अवघ्या चार दिवसांत, म्हणजेच १७ सप्टेंबर १९४८ रोजी, निजाम शरण आला आणि हैदराबाद संस्थान अधिकृतरीत्या भारतीय संघराज्यात विलीन झाले. भारताच्या मध्यभागी स्वतंत्र राष्ट्र राहिल्यास अंतर्गत सुरक्षेला असणारा धोका यामुळे कायमचा टळला.
१७ सप्टेंबर: मराठवाडा मुक्तिसंग्राम दिन
महाराष्ट्र शासनाने ४ मे २००१ रोजी घेतलेल्या निर्णयानुसार, दरवर्षी १७ सप्टेंबर हा दिवस संपूर्ण मराठवाड्यात ‘मुक्तिसंग्राम दिन’ म्हणून शासकीय पातळीवर साजरा केला जातो. छत्रपती संभाजीनगर येथील स्मृतिस्तंभावर राज्याच्या मुख्यमंत्र्यांच्या हस्ते मुख्य शासकीय ध्वजारोहण करण्यात येते. हा गौरवशाली इतिहास भावी पिढीला प्रेरणा देत राहावा यासाठी शासन छत्रपती संभाजीनगर येथे १०० कोटी रुपये खर्चाचे भव्य मुक्तिसंग्राम स्मारक साकारत आहे.
आज मराठवाडा केवळ ऐतिहासिक लढ्यासाठीच नव्हे, तर कृषी आणि औद्योगिक विकासातही वेगाने प्रगती करत आहे. शेतकऱ्यांसाठी राबविल्या जाणाऱ्या विविध कल्याणकारी योजना, उदा. शेतकरी कर्जमाफी योजना यांसारख्या शासकीय निर्णयांचा लाभ घेऊन हा प्रदेश आत्मनिर्भरतेकडे वाटचाल करत आहे.
मराठवाडा मुक्तिसंग्राम हा अन्यायाविरुद्ध लोकशाही मूल्यांच्या विजयाचा दिवस आहे. या संग्रामात ज्या ज्ञात-अज्ञात हुतात्म्यांनी आपले रक्त सांडले, त्यांच्या बलिदानाला अखंड भारताचे शतश: प्रणाम!