पावसाळा सुरू झाला की आकाशातून पडणाऱ्या पावसाच्या धारा पाहून बळीराजासह सर्वांचेच मन सुखावते. परंतु, पडणारा हा पाऊस जमिनीवर न थांबता वाहून जातो, तेव्हा भविष्यातील पाण्याच्या टंचाईचे संकट उभे ठाकते. आकाशातून पडणारा पाण्याचा प्रत्येक थेंब जमिनीवर अडवणे, तो जमिनीत मुरवणे, भूजल पातळी वाढवणे आणि उपलब्ध जलस्रोतांचा काटेकोर व काटकसरीने वापर करणे हीच आजच्या महाराष्ट्राची नितांत गरज आहे. यासाठीच २१ ऑगस्ट रोजी साजरा होणारा ‘जलसंधारण दिन’ केवळ शासकीय सोहळा न राहता ही एक व्यापक लोकचळवळ बनली पाहिजे.
२१ ऑगस्ट: जलसंधारण दिन आणि इतिहास
महाराष्ट्राचे माजी मुख्यमंत्री स्व. सुधाकरराव नाईक यांच्या जन्मदिनी म्हणजेच २१ ऑगस्ट रोजी दरवर्षी राज्यभरात ‘जलसंधारण दिन’ साजरा केला जातो. सुधाकरराव नाईक यांनी जलसंधारण क्षेत्रात दिलेल्या महत्त्वपूर्ण योगदानाचे स्मरण करणे आणि राज्यात जलसंधारणाची लोकचळवळ अधिक गतिमान करणे हा यामागचा मुख्य हेतू आहे. या दिवशी जलपूजन, विविध विकासकामांचे लोकार्पण व भूमिपूजन, श्रमदान आणि जनजागृतीचे उपक्रम राज्यभर राबविले जातात.
याच पार्श्वभूमीवर राज्यात जलजागृती निर्माण करण्यासाठी विविध उपक्रम हाती घेण्यात आले आहेत. यामध्ये ‘महा वॉकेथॉन’ आणि रिल्स स्पर्धेच्या माध्यमातून जलजागृतीचा जागर केला जात असून, तरुणाईला जोडण्यासाठी महाराष्ट्र युवा जलदूत स्पर्धा देखील आयोजित करण्यात आली आहे.
जलसंधारण म्हणजे नेमके काय?
जलसंधारण म्हणजे केवळ सिमेंट किंवा मातीचे बंधारे बांधणे नव्हे; तर पडणाऱ्या पावसाचे पाणी जास्तीत जास्त प्रमाणात जमिनीवर अडवणे, पाण्याचा वाहण्याचा वेग कमी करून ते जमिनीत मुरवणे, भूगर्भातील पाण्याची पातळी वाढवणे आणि उपलब्ध साठ्याचा शास्त्रोक्त व नियोजनबद्ध वापर करणे म्हणजे जलसंधारण होय.
महाराष्ट्राच्या एकूण भौगोलिक क्षेत्रापैकी जवळपास ५२ टक्के क्षेत्र हे अवर्षणप्रवण (दुष्काळप्रवण) आहे. राज्यात पावसाचे वितरण अत्यंत असमान आहे; काही भागात अतिवृष्टी होते, तर अनेक भागांना पावसाची दीर्घकाळ प्रतीक्षा करावी लागते. अशा वेळी ‘पाणी आहे, पण वेळेवर आणि योग्य जागी उपलब्ध नाही’ ही समस्या सोडवण्यासाठी जलसंधारण हाच एकमेव शाश्वत उपाय आहे.
महाराष्ट्राची जलसंधारण परंपरा आणि शासकीय योजना
महाराष्ट्राला जलसंधारणाची प्राचीन परंपरा लाभली आहे. छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या काळात गड-किल्ल्यांवर उभारण्यात आलेली पाणी साठवण व्यवस्था आणि शिवकालीन पाणी साठवण तलाव याचे उत्तम उदाहरण आहेत. आधुनिक काळात १९७२ च्या भीषण दुष्काळानंतर तत्कालीन मुख्यमंत्री वसंतराव नाईक यांनी ‘पाणी अडवा, पाणी जिरवा’ ही मोहीम सुरू करून राज्यात क्रांती घडवून आणली.
२०१४ नंतर या चळवळीला अधिक व्यापक रूप देण्यात आले. जलयुक्त शिवार अभियान आणि आताच्या जलयुक्त शिवार २.० मुळे हजारो गावांमध्ये लाखो टीएमसी पाणीसाठा तयार झाला आहे. उदाहरणार्थ, पुणे जिल्ह्यात जलयुक्त शिवार २.० आणि गाळमुक्त धरण मोहिमेने ग्रामीण भागात मोठा बदल घडवून आणला आहे.
राज्यातील प्रमुख जलसंधारण उपक्रम:
- मागेल त्याला शेततळे: शेतकऱ्यांना स्वतःची संरक्षित सिंचन व्यवस्था निर्माण करण्यासाठी अनुदान.
- गाळमुक्त धरण, गाळयुक्त शिवार: धरणातील गाळ काढून जलाशयांची साठवण क्षमता वाढवणे आणि तो गाळ शेतात टाकून जमिनीची सुपीकता वाढवणे. ही योजना २०२४ पासून कायमस्वरूपी करण्यात आली आहे.
- इतर उपाययोजना: विहीर पुनर्भरण (Well Recharge), छतावरील रेन वॉटर हार्वेस्टिंग, नाला खोलीकरण व रुंदीकरण, सिमेंट नाला बांध, गॅबियन बंधारे, सलग समतल चर (CCT) आणि शेताच्या बांधावर वृक्षलागवड.
नागरिक आणि शेतकऱ्यांची भूमिका काय असावी?
शासकीय योजनांना लोकसहभागाची जोड मिळाल्याशिवाय कोणतीही चळवळ यशस्वी होऊ शकत नाही. राजस्थानमध्ये ‘वॉटर मॅन’ राजेंद्र सिंह यांनी ‘जोहड’द्वारे केलेली जलक्रांती किंवा महाराष्ट्रातील राळेगणसिद्धी आणि हिवरे बाजार ही गावे लोकसहभागाचे आदर्श उदाहरण आहेत.
आपण खालील गोष्टींचा अवलंब करून या चळवळीत योगदान देऊ शकतो:
- रेन वॉटर हार्वेस्टिंग: घराच्या छतावर पडणारे पावसाचे पाणी साठवून विहिरीत किंवा जमिनीत मुरवावे.
- पाण्याचा ताळेबंद: प्रत्येक गावाने आपल्या उपलब्ध पाण्याचे आणि पिकांच्या गरजेनुसार पाण्याचे बजेट तयार करावे.
- सूक्ष्म सिंचनाचा वापर: शेतीमध्ये मोकळे पाणी देण्याऐवजी ठिबक आणि तुषार सिंचनाचा वापर वाढवावा.
- श्रमदान आणि देखभाल: गावातील नाले, बंधारे आणि जुने जलस्रोत स्वच्छ ठेवण्यासाठी गावकऱ्यांनी श्रमदान करावे.
- वृक्षलागवड: पावसाळ्यात प्रत्येक कुटुंबाने किमान एक झाड लावून त्याचे संगोपन करावे, ज्यामुळे भूजलाचे पुनर्भरण वेगाने होते.
निष्कर्ष
जलसंधारण हा केवळ एखाद्या खात्यापुरता मर्यादित विषय नसून तो आपल्या राज्याच्या शेतीचा, अर्थव्यवस्थेचा आणि भावी पिढीच्या भविष्याचा पाया आहे. पाणी टिकले तर शेती पिकेल आणि शेतकरी समृद्ध झाला तरच महाराष्ट्र समृद्ध होईल. चला तर मग, या जलसंधारण दिनानिमित्त पाण्याचा प्रत्येक थेंब वाचवण्याचा आणि जिरवण्याचा संकल्प करूया आणि महाराष्ट्राला ‘बारमाही हिरवागार’ बनवूया!