महाराष्ट्रात पावसाचे आगमन झाले की निसर्गाचे रूप बदलते, धरणे तुडुंब भरतात आणि सर्वत्र हिरवेगार वातावरण निर्माण होते. मात्र पावसाळा संपून उन्हाळ्याची चाहूल लागताच भूजल पातळी झपाट्याने खालावते आणि अनेक भागांत पाणीटंचाईचे संकट उभे ठाकते. त्यामुळे केवळ ‘पाऊस किती पडतो’ यापेक्षा ‘पडणाऱ्या पावसाचे पाणी आपण किती अडवतो आणि जमिनीत किती जिरवतो’ हा शाश्वत विकासाचा मूळ पाया आहे. याच पार्श्वभूमीवर राज्यामध्ये जलसंधारण चळवळीला गती देण्यासाठी २१ ऑगस्ट रोजी व्यापक उपक्रम हाती घेण्यात आले आहेत.
‘महा वॉकेथॉन – वॉक फॉर वॉटर’ आणि जलसंधारण अभियान
माजी मुख्यमंत्री दिवंगत सुधाकरराव नाईक यांच्या जयंतीनिमित्त दरवर्षी २१ ऑगस्ट रोजी संपूर्ण महाराष्ट्रात जलसंधारण दिन साजरा केला जातो. या दिनानिमित्त यंदा राज्यभरातील सर्व जिल्ह्यांत ‘महा वॉकेथॉन – वॉक फॉर वॉटर’ चे आयोजन करण्यात आले आहे. या उपक्रमांतर्गत नागरिक ३ किलोमीटर चालून जल व मृद संवर्धनाची सामूहिक शपथ घेणार आहेत.
‘माती वाचवा, पाणी वाचवा आणि उद्याचे भविष्य सुरक्षित करा’ या संकल्पनेवर आधारित हा उपक्रम केवळ एका दिवसापुरता मर्यादित नसून, १५ ते २१ ऑगस्ट दरम्यान ‘जलसंधारण सप्ताह’ आणि १५ ऑगस्ट ते २६ जानेवारी या कालावधीत व्यापक ‘जलसंधारण अभियान’ राबवले जात आहे. या संदर्भातील प्रशासकीय रणनीतीविषयी जलसंधारण दिनानिमित्त सचिव जितेंद्र पापळकर यांची विशेष मुलाखत मधून अधिक सविस्तर माहिती समोर आली आहे.
तरुणांसाठी डिजिटल व्यासपीठ: ‘मृद व जलसंवर्धन रिल्स स्पर्धा’
आजच्या डिजिटल युगात सोशल मीडिया हे जनजागृतीचे सर्वात प्रभावी माध्यम बनले आहे. हीच ताकद ओळखून १५ ते ३० वर्षे वयोगटातील तरुणांसाठी राज्यस्तरीय रिल्स स्पर्धेचे आयोजन करण्यात आले आहे. या स्पर्धेत सहभागी होऊन युवक मातीची धूप रोखणे, पावसाचे पाणी साठवणे, शेततळी व पाणलोट क्षेत्रांचे महत्त्व या विषयांवर ३० ते ६० सेकंदांचे प्रभावी व्हिडिओ तयार करू शकतात.
या स्पर्धेत उत्कृष्ट कामगिरी करणाऱ्या स्पर्धकांना जिल्हा पातळीवर ₹२५,००० (प्रथम), ₹१५,००० (द्वितीय) आणि ₹१०,००० (तृतीय) अशी रोख बक्षिसे तसेच ‘युवा मृद-जलदूत’ म्हणून गौरवचिन्ह देण्यात येणार आहे. इच्छुक तरुण ‘महाराष्ट्र युवा जलदूत’ बनण्याची संधी व रिल्स स्पर्धेचे नियम तपासून या मोहिमेत सहभागी होऊ शकतात.
लोकसहभागातून समृद्धीकडे: जलयुक्त शिवार अभियान
जलसंधारण ही केवळ शासकीय योजना नसून ती एक जीवनशैली आहे. बंधारे बांधणे, शेततळे तयार करणे किंवा नाला खोलीकरण करणे यासोबतच तयार झालेल्या संरचनांची निगा राखणे ही स्थानिक गावकऱ्यांची जबाबदारी असते. राज्यभरात राबविल्या गेलेल्या उपक्रमांचे सकारात्मक परिणाम पाहायचे असल्यास पुणे जिल्ह्यातील जलसंधारण चळवळ व जलयुक्त शिवार २.० चा आढावा याचे उत्तम उदाहरण ठरते.
नागरिकांचा सक्रिय सहभाग का महत्त्वाचा?
- भूजल पुनर्भरण: पडणारा प्रत्येक थेंब जमिनीत मुरल्यास विहिरी आणि कूपनलिकांची पाणीपातळी टिकून राहते.
- सुपीक मातीचे संरक्षण: झाडे लावल्याने व बांधबंदिस्ती केल्याने जमिनीची धूप थांबते आणि शेती उत्पादन वाढते.
- भविष्यातील पिढीची सुरक्षा: पाण्याचा काटकसरीने व पुनर्वापराने नियोजन केल्यास भविष्यातील दुष्काळाची तीव्रता कमी होते.
मृद व जलसंधारण विभागाच्या वतीने आयोजित या महा वॉकेथॉनमध्ये विद्यार्थी, तरुण, शेतकरी, सामाजिक संस्था व सर्वसामान्य नागरिकांनी उत्स्फूर्तपणे सहभागी होऊन ‘पाणी अडवा, पाणी जिरवा; जलयुक्त महाराष्ट्र घडवा’ हा संदेश कृतीत आणण्याचे आवाहन करण्यात आले आहे.