महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक कार्य विभागामार्फत कला आणि साहित्य क्षेत्रात मोलाचे योगदान देणाऱ्या ज्येष्ठ कलाकारांसाठी एक अत्यंत महत्त्वपूर्ण योजना राबविली जाते. ‘राजर्षी शाहू महाराज ज्येष्ठ साहित्यिक व कलाकार मानधन योजना’ अंतर्गत पात्र ज्येष्ठ साहित्यिक आणि कलाकारांना दरमहा ५,००० रुपये मानधन दिले जाते. चालू आर्थिक वर्षासाठी या योजनेचे ऑनलाईन अर्ज भरण्याची प्रक्रिया सुरू झाली असून, इच्छुकांनी ३१ जुलैपर्यंत अर्ज करण्याचे आवाहन करण्यात आले आहे.
महाराष्ट्र शासनामार्फत राज्यातील विविध घटकांसाठी कल्याणकारी योजना राबविल्या जातात. जसे की शेतकऱ्यांसाठी नानाजी देशमुख कृषी संजीवनी प्रकल्प अत्यंत महत्त्वपूर्ण ठरत आहे, त्याच धर्तीवर संस्कृती आणि कलेचे जतन करणाऱ्या वृद्ध कलाकारांना आर्थिक हातभार लावण्यासाठी ही योजना सुरू करण्यात आली आहे.
योजनेचे स्वरूप आणि मानधन
या योजनेंतर्गत कला व साहित्य क्षेत्रातील विशेष योगदान असणाऱ्या एकूण १०० ज्येष्ठ साहित्यिक व कलाकारांची निवड केली जाते. निवड झालेल्या प्रत्येक पात्र लाभार्थ्याला दरमहा रु. ५,०००/- (अक्षरी पाच हजार रुपये फक्त) इतके मानधन थेट त्यांच्या बँक खात्यात दिले जाते.
योजनेसाठी पात्रता निकष (Eligibility Criteria)
राजर्षी शाहू महाराज ज्येष्ठ साहित्यिक व कलाकार मानधन योजनेचा लाभ घेण्यासाठी अर्जदाराने खालील अटी व शर्ती पूर्ण करणे आवश्यक आहे:
- वयोमर्यादा: सर्वसाधारण कलाकारांचे वय ५० वर्षांपेक्षा जास्त असावे. दिव्यांग (अपंग) कलाकारांसाठी वयाची अट १० वर्षांनी शिथिल करण्यात आली असून, त्यांचे वय किमान ४० वर्षे असावे.
- अनुभव: कला व साहित्य क्षेत्रात किमान १५ वर्षे कार्यरत असणे अनिवार्य आहे.
- प्राधान्य: वयाने ज्येष्ठ असणाऱ्या विधवा, परित्यक्त्या आणि दिव्यांग कलाकारांना या योजनेत विशेष प्राधान्य दिले जाईल.
- उत्पन्न मर्यादा: अर्जदार कलाकाराचे वार्षिक उत्पन्न ६०,००० रुपयांपेक्षा जास्त नसावे.
- उत्पन्नाचे साधन: ज्या कलाकारांची उपजीविका केवळ कलेवरच अवलंबून आहे आणि ज्यांना इतर कोणताही उत्पन्नाचा नियमित मार्ग नाही, असेच कलाकार यासाठी पात्र ठरतील.
- इतर अटी: अर्जदार केंद्र किंवा राज्य शासनाच्या कोणत्याही नियमित मासिक पेन्शन योजना किंवा महामंडळाच्या योजनेचा लाभार्थी नसावा. तसेच, कलाकार महाराष्ट्राचा रहिवासी असणे बंधनकारक आहे.
ग्रामीण भागातील कलाकारांच्या सामाजिक व आर्थिक सुरक्षेसाठी ही योजना अत्यंत उपयुक्त आहे. ग्रामीण भागाच्या सर्वांगीण विकासासाठी जसा केंद्र शासनाचा नवीन G-RAM-G कायदा २०२६ महत्त्वाचा ठरणार आहे, त्याचप्रमाणे सांस्कृतिक वारसा जपणार्या कलाकारांसाठी ही मानधन योजना मोलाचा आधार ठरत आहे.
आवश्यक कागदपत्रे (Required Documents)
ऑनलाईन अर्ज करताना उमेदवारांनी खालील कागदपत्रे जोडणे आवश्यक आहे:
- वयाचा दाखला / शाळा सोडल्याचा दाखला
- आधार कार्ड
- सक्षम प्राधिकार्याने दिलेला वार्षिक उत्पन्नाचा दाखला (६० हजार रुपयांच्या आत)
- महाराष्ट्राचा रहिवासी दाखला (डोमिसाईल प्रमाणपत्र)
- विहित नमुन्यातील प्रतिज्ञापत्र (Affidavit)
- पती-पत्नीचा एकत्रित फोटो (लागू असल्यास)
- बँक पासबुकच्या पहिल्या पानाची छायांकित प्रत
- अपंगत्वाचा दाखला (दिव्यांग कलाकारांसाठी)
- कला क्षेत्रात योगदान दर्शवणारे पुरावे किंवा राज्य/केंद्र सरकारचे प्रमाणपत्र (लागू असल्यास)
- नामांकित संस्था किंवा व्यक्तींचे शिफारसपत्र (लागू असल्यास)
अर्ज कसा आणि कुठे करावा?
पात्र आणि इच्छुक ज्येष्ठ साहित्यिक व कलाकारांनी आपले अर्ज १ जुलै ते ३१ जुलै या कालावधीत शासनाच्या अधिकृत ‘आपले सरकार’ (Aaple Sarkar) पोर्टलवर ऑनलाईन पद्धतीने सादर करावेत, असे आवाहन मुंबई शहरचे निवासी उपजिल्हाधिकारी डॉ. शिवनंदा लंगडापुरे यांनी केले आहे. मुदतीनंतर येणाऱ्या अर्जांचा विचार केला जाणार नसल्याने पात्र नागरिकांनी वेळेत अर्ज सादर करावेत.