महाराष्ट्र सार्वजनिक आरोग्य सुधारणा: राज्यातील सर्वसामान्य जनतेला गुणवत्तापूर्ण, आधुनिक आणि परवडणाऱ्या आरोग्य सुविधा उपलब्ध करून देण्यासाठी राज्य सरकारने एक क्रांतिकारी पाऊल उचलले आहे. राज्य मंत्रिमंडळाने ‘प्रगती’ (PRAGATI – Healthcare Reimagined with Advanced Governance & Accessible Technology Integration) या महत्त्वाकांक्षी आरोग्य सुधारणा प्रकल्पाला अधिकृत मंजुरी दिली आहे. या प्रकल्पामुळे ग्रामीण भागातील प्राथमिक आरोग्य केंद्रांपासून ते महानगरांमधील तृतीयस्तरीय (Tertiary) सुपरस्पेशालिटी रुग्णालयांपर्यंतची संपूर्ण यंत्रणा हायटेक होणार आहे.
४,२५० कोटींचा भव्य प्रकल्प; २०२६ ते २०३१ दरम्यान अंमलबजावणी
हा प्रकल्प २०२६ ते २०३१ या पाच वर्षांच्या कालावधीत संपूर्ण महाराष्ट्रात टप्प्याटप्प्याने राबवला जाणार आहे. या प्रकल्पाचा एकूण सुधारित खर्च ४ हजार २५० कोटी रुपये इतका असून, यामधील २ हजार ९७५ कोटी रुपयांचे कर्ज ‘एशियन डेव्हलपमेंट बँक’ (ADB) देणार आहे, तर उर्वरित १ हजार २७५ कोटी रुपयांचा भार राज्य शासन स्वतः उचलणार आहे.
राज्यात महिला व बालकांच्या आरोग्यासाठी ज्याप्रमाणे एसटी बसस्थानकांवर उभारणार १२५ आधुनिक ‘हिरकणी कक्ष’ सारखा उपक्रम राबवण्यात येत आहे, त्याच धर्तीवर संपूर्ण आरोग्य साखळी मजबूत करण्यासाठी ‘प्रगती’ प्रकल्प गेमचेंजर ठरणार आहे.
पाच प्रमुख शहरांमध्ये रुग्णालयांची उभारणी व क्षमता विस्तार
नागरिकांना गंभीर उपचारांसाठी मोठ्या शहरांमध्ये जावे लागू नये आणि त्यांच्या जिल्ह्यातच जागतिक दर्जाचे उपचार मिळावेत, यासाठी ५ शहरांमध्ये विशेष पायाभूत सुविधा निर्माण केल्या जातील:
- कोल्हापूर: ५०० खाटांचे अद्ययावत रुग्णालय उभारले जाईल.
- नांदेड: ५०० खाटांचे नवीन सुसज्ज रुग्णालय.
- नागपूर: सध्याच्या जिल्हा रुग्णालयाची क्षमता १०० खाटांवरून थेट ३०० खाटांपर्यंत वाढवली जाईल.
- लातूर: जिल्हा रुग्णालयाची क्षमता १०० वरून ३०० खाटांवर नेण्यात येईल.
- पुणे: २०० खाटांचे अत्याधुनिक जागतिक दर्जाचे रेफरल (संदर्भ सेवा) रुग्णालय उभारण्यात येणार आहे.
‘महाराष्ट्र हेल्थ टेक्नॉलॉजी मिशन’ आणि डिजिटल आरोग्य व्यवस्था
आरोग्य यंत्रणा लोकाभिमुख आणि पारदर्शक करण्यासाठी तंत्रज्ञानाचा मोठ्या प्रमाणावर वापर केला जाईल. ‘आयुष्मान भारत डिजिटल मिशन’शी सुसंगत अशी डिजिटल आरोग्य परिसंस्था (Digital Health Ecosystem) निर्माण केली जाईल. यात पुढील बाबींचा समावेश असेल:
- ऑनलाइन रुग्ण नोंदणी, ओपीडी व आयपीडी डिजिटल व्यवस्थापन.
- रुग्णांचे ई-प्रिस्क्रिप्शन, डिजिटल लॅब रिपोर्ट आणि इलेक्ट्रॉनिक हेल्थ रेकॉर्ड (EHR).
- दूरस्थ भागातील रुग्णांसाठी टेलिमेडिसिन आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) आधारित रोगनिदान पद्धती.
अपघात किंवा आपत्कालीन स्थितीत ग्रामीण भागातील शेतकरी कुटुंबांना आधार देण्यासाठी जशी गोपीनाथ मुंडे शेतकरी अपघात सुरक्षा योजना कार्यरत आहे, तसेच गंभीर आजारांमध्ये रुग्णांचा उपचारावरील खर्च कमी व्हावा म्हणून या प्रकल्पात विशेष तरतूद करण्यात आली आहे.
असंसर्गजन्य आजारांवर (NCDs) विशेष भर आणि प्रतिबंधात्मक उपाय
सध्या उच्च रक्तदाब, मधुमेह, हृदयरोग, पक्षाघात, कर्करोग आणि मूत्रपिंडाचे आजार झपाट्याने वाढत आहेत. या पार्श्वभूमीवर प्राथमिक आरोग्य केंद्रे आणि ‘आयुष्मान आरोग्य मंदिरां’मध्ये सुरुवातीच्या टप्प्यातच या आजारांचे अचूक निदान आणि वेळेवर उपचार उपलब्ध करून देण्यावर भर दिला जाईल. यामुळे नागरिकांचा उपचारांवर स्वतःच्या खिशातून होणारा अनाठायी खर्च मोठ्या प्रमाणात कमी होणार आहे.
याव्यतिरिक्त, तंबाखू व मद्यपानमुक्ती, नियमित व्यायाम, संतुलित आहार आणि नियमित आरोग्य तपासणी याबाबत राज्यभर व्यापक जनजागृती मोहीम राबवून नागरिकांच्या जीवनशैलीत सकारात्मक बदल घडवून आणण्याचे उद्दिष्ट शासनाने ठेवले आहे.