मुंबई: महाराष्ट्रातील शेती आता पारंपरिक पद्धतींमधून बाहेर पडून हायटेक होण्याच्या दिशेने वेगाने पाऊल टाकत आहे. हवामानातील लहरीपणा, पाण्याची टंचाई, जमिनीची घटती सुपीकता आणि किडींचा प्रादुर्भाव यांसारख्या गंभीर आव्हानांवर मात करण्यासाठी राज्य सरकारने कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) आणि ‘डिजिटल ट्विन लर्निंग’ (Digital Twin Learning) प्रकल्पाला गती देण्याचा मोठा निर्णय घेतला आहे. या महत्त्वाकांक्षी प्रकल्पाच्या पहिल्या टप्प्यात राज्यातील १० हजार शेतकऱ्यांची निवड करण्याचे निर्देश मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांनी दिले आहेत.
सह्याद्री अतिथीगृह येथे आयोजित उच्चस्तरीय बैठकीत ‘शेती क्षेत्रात आर्टिफिशिएल इंटेलिजन्स व डिजिटल ट्विन लर्निंग’ प्रकल्पाचे सादरीकरण करण्यात आले. या बैठकीस कृषीमंत्री दत्तात्रय भरणे, सकाळ समुहाचे अध्यक्ष प्रताप पवार, ॲग्रीकल्चरल डेव्हलपमेंट ट्रस्टचे मुख्य कार्यकारी अधिकारी निलेश नलवडे यांच्यासह ऑक्सफर्ड विद्यापीठ आणि मायक्रोसॉफ्टचे वरिष्ठ तंत्रज्ञान तज्ज्ञ उपस्थित होते.
नेमका काय आहे ‘डिजिटल ट्विन लर्निंग’ प्रकल्प?
बारामती येथील ॲग्रीकल्चरल डेव्हलपमेंट ट्रस्टने हा आधुनिक प्रकल्प विकसित केला आहे. या तंत्रज्ञानामध्ये उपग्रह तंत्रज्ञान (Satellite Technology), ड्रोन (Drones), आयओटी सेन्सर्स (IoT Sensors) आणि डेटा अॅनालिटिक्सचा एकत्रित वापर केला जातो. याद्वारे पिकांची वाढ, जमिनीतील ओलावा, पाण्याची अचूक गरज, हवामानाचा अंदाज आणि संभाव्य रोगराईचे मशीन लर्निंगद्वारे विश्लेषण करून शेतकऱ्यांना थेट त्यांच्या मोबाईलवर शेतनिहाय व पीकनिहाय अचूक सल्ला दिला जाईल.
शेतकऱ्यांना सक्षम करण्यासाठी शासन सातत्याने आधुनिक पावले उचलत असून, दुसरीकडे प्रशासकीय अडचणी सोडवण्यासाठीही तत्पर आहे. यापूर्वीच शेतकरी कर्जमाफी: बोटांचे ठसे उमटत नाहीत? चिंता नको! आधार प्रमाणीकरणासाठी शासनाची नवी सोपी कार्यपद्धती जाहीर करून शेतकऱ्यांना मोठा दिलासा देण्यात आला होता.
पहिल्या टप्प्यात ‘या’ ८ पिकांवर होणार प्रयोग
मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांनी दिलेल्या माहितीनुसार, प्रकल्पाच्या प्रायोगिक टप्प्यामध्ये राज्यातील प्रमुख पिकांचा समावेश केला जाणार आहे:
- कापूस
- सोयाबीन
- तूर
- ऊस
- संत्रे
- हळद
- कांदा
- मका
या सर्व पिकांचा विभागनिहाय आणि भौगोलिक परिस्थितीनुसार सखोल अभ्यास करून मॉडेल तयार केले जाईल, ज्यामुळे उत्पादन खर्च कमी होऊन उत्पादन क्षमतेत मोठी वाढ होईल.
ऊस शेतीत ४२% पाण्याची बचत आणि उत्पादनात भरघोस वाढ!
ॲग्रीकल्चरल डेव्हलपमेंट ट्रस्टचे मुख्य कार्यकारी अधिकारी निलेश नलवडे यांनी या प्रकल्पाच्या यशोगाथेची माहिती दिली. एआय आधारित सिंचन व्यवस्थापनामुळे ऊस पिकाच्या प्रायोगिक चाचणीत अत्यंत दिलासादायक निष्कर्ष समोर आले आहेत:
- उत्पादनात वाढ: शेतकऱ्यांचे प्रारंभिक सरासरी उत्पादन ६५.४५ टन प्रति एकर होते, ते एआय प्रणालीमुळे वाढून ७३.१२ टन प्रति एकर नोंदवले गेले (सरासरी १७.६६ टन वाढ).
- पाण्याची प्रचंड बचत: सिंचनाच्या अचूक नियोजनामुळे सुमारे ४२ टक्के पाणी बचत झाली असून, प्रति हेक्टर दररोज तब्बल ९०,००० लिटर पाणी वाचवणे शक्य झाले आहे.
- रोग नियंत्रण: ड्रोनद्वारे टिपलेल्या प्रतिमांचे एआयच्या साहाय्याने विश्लेषण करून पिकावरील रोगांचा प्रादुर्भाव सुरुवातीच्या टप्प्यातच शोधून काढता येतो, ज्यामुळे कीटकनाशकांचा अनावश्यक खर्च टळतो.
शासनाकडून सर्वच क्षेत्रांत आधुनिक तंत्रज्ञान आणण्यावर भर दिला जात आहे. नुकतेच क्रीडा क्षेत्रात पारदर्शकता आणण्यासाठी खेळाडूंच्या पाठीशी शासन सदैव खंबीर; महाराष्ट्र खो-खो असोसिएशनच्या डिजिटल कारभारासाठी लॅपटॉपचे वितरण! करण्यात आले होते. त्याच धर्तीवर आता कृषी क्षेत्रातही डिजिटल क्रांती घडवली जात आहे.
शेतीचा खर्च घटवून उत्पन्न वाढवण्याचे मुख्य ध्येय
कृषीमंत्री दत्तात्रय भरणे यांनी स्पष्ट केले की, एआय आधारित शेती ही काळाची गरज असून हा प्रकल्प संपूर्ण राज्यभरात टप्प्याटप्प्याने पोहोचवला जाईल. सकाळ समुहाचे अध्यक्ष प्रताप पवार यांनीही या उपक्रमाचे स्वागत करत, अशा आधुनिक तंत्रज्ञानामुळे महाराष्ट्रातील शेती विकासाला मोठी गती मिळेल असा विश्वास व्यक्त केला.
डिजिटल ट्विन प्रणाली यशस्वी ठरल्यास राज्यातील लाखो शेतकऱ्यांचा उत्पादन खर्च लक्षणीयरीत्या कमी होईल आणि हवामान बदलाच्या संकटातही शाश्वत शेती करणे शक्य होणार आहे.