महाराष्ट्र शासनाने राज्यातील बळीराजाला कर्जाच्या विळख्यातून बाहेर काढण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाकांक्षी अशी ‘पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर शेतकरी कर्जमुक्ती योजना-२०२६’ जाहीर केली आहे. या योजनेमुळे राज्यातील लाखो शेतकऱ्यांना मोठा दिलासा मिळणार आहे. परंतु, कर्जमाफी नेमकी कशी होणार? २ लाखांपेक्षा जास्त कर्ज असल्यास काय करावे? नियमित कर्ज फेडणाऱ्यांना कसा लाभ मिळणार? अशा अनेक शंका शेतकरी बांधवांच्या मनात आहेत.
शेतकऱ्यांच्या मनातील याच सर्व प्रश्नांचे अधिकृत आणि सोप्या भाषेतील निरसन करण्यासाठी आम्ही हा सविस्तर माहितीपट तयार केला आहे. या योजनेचा सविस्तर उद्देश आणि मूळ आराखडा समजून घेण्यासाठी तुम्ही पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर कर्जमुक्ती योजना २०२६ या योजनेची संपूर्ण माहिती वाचू शकता. चला तर मग, कर्जमुक्तीबाबतच्या सर्व महत्त्वाच्या प्रश्नांची उत्तरे जाणून घेऊयात…
कर्जमुक्ती योजनेबाबत वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
१. या कर्जमुक्ती योजनेचे अधिकृत नाव काय आहे आणि याचा लाभ कोणाला मिळेल?
उत्तर: या योजनेचे नाव ‘पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर शेतकरी कर्जमुक्ती योजना, २०२६’ असे आहे. ही योजना पीक कर्जाची थकबाकी असलेल्या शेतकऱ्यांसाठी तसेच वेळेवर कर्ज भरणाऱ्या प्रामाणिक शेतकऱ्यांसाठी देखील लागू करण्यात आली आहे.
२. या योजनेअंतर्गत जास्तीत जास्त किती रुपयांचे कर्ज माफ केले जाणार आहे?
उत्तर: या योजनेत पात्र शेतकऱ्यांच्या पीक कर्जाचे मुद्दल आणि त्याचे व्याज मिळून जास्तीत जास्त २ लाख रुपयांपर्यंतची थकबाकी पूर्णपणे माफ केली जाईल.
३. कोणत्या कालावधीत घेतलेल्या कर्जाला ही कर्जमाफी लागू असेल?
उत्तर: ज्या शेतकऱ्यांनी १ एप्रिल २०१९ ते ३१ मार्च २०२५ या कालावधीत अल्पमुदतीचे पीक कर्ज घेतले आहे, आणि हे कर्ज ३० सप्टेंबर २०२५ रोजी थकीत झाले आहे व ३१ मार्च २०२६ पर्यंत त्याची परतफेड केलेली नाही, अशा सर्व कर्जांना ही योजना लागू राहील.
४. जर माझ्यावरील कर्ज २ लाख रुपयांपेक्षा अधिक असेल, तर मला या योजनेचा लाभ मिळेल का?
उत्तर: होय, नक्कीच मिळेल! यासाठी शासनाने ‘एकवेळ समझोता’ (OTS) योजना आणली आहे. जर तुमचे कर्ज २ लाखांपेक्षा जास्त असेल, तर २ लाख रुपयांच्या वरील अतिरिक्त रक्कम तुम्हाला स्वतः बँकेत भरावी लागेल. त्यानंतर शासन तुमच्या खात्यात उर्वरित २ लाख रुपयांची कर्जमाफीची रक्कम जमा करेल.
५. दोन लाखांवरील अतिरिक्त रक्कम भरण्यासाठी शेतकऱ्यांना किती मुदत देण्यात आली आहे?
उत्तर: शेतकऱ्यांना स्वतःच्या वाट्याची (दोन लाखांवरील अतिरिक्त) रक्कम बँकेत जमा करण्यासाठी घाई करण्याची गरज नाही. शासनाने यासाठी ३१ मार्च २०२७ पर्यंतची मोठी मुदत दिली आहे.
६. ज्या शेतकऱ्यांनी आपले पीक कर्ज नियमित आणि वेळेत भरले आहे, त्यांना काय फायदा होईल?
उत्तर: प्रामाणिकपणे व वेळेत कर्जफेड करणाऱ्या शेतकऱ्यांना प्रोत्साहन देण्यासाठी शासनाने विशेष तरतूद केली आहे. अशा शेतकऱ्यांना शासनाकडून ५० हजार रुपयांपर्यंतचा प्रोत्साहनपर लाभ दिला जाणार आहे. याविषयी सविस्तर जाणून घेण्यासाठी २ लाखांपर्यंत कर्जमाफी आणि ५० हजारांचे प्रोत्साहन या योजनेचे निकष नक्की पहा.
७. प्रोत्साहनपर ५० हजार रुपयांच्या लाभासाठी कोणत्या वर्षाची कर्जफेड तपासली जाईल?
उत्तर: सन २०२२-२३, २०२३-२४ आणि २०२४-२५ या तीन वर्षांपैकी कोणत्याही दोन आर्थिक वर्षांत तुम्ही पीक कर्ज घेऊन ते ३० जून पूर्वी किंवा बँकेच्या नियमानुसार मुदतीत पूर्ण भरले असल्यास तुम्ही या लाभासाठी पात्र ठराल. मात्र, तुम्हाला २०२५-२६ आणि २०२६-२७ ची कर्जेही वेळेत भरावी लागतील.
८. माझे नियमित पीक कर्ज ५० हजार रुपयांपेक्षा कमी होते, तर मला किती प्रोत्साहनपर रक्कम मिळेल?
उत्तर: तुमचे कर्ज ५० हजार रुपयांपेक्षा कमी असल्यास, तुम्ही प्रत्यक्षात जेवढी मुद्दल व व्याजाची रक्कम बँकेत जमा केली आहे तेवढीच रक्कम किंवा किमान ५,००० रुपये तुम्हाला प्रोत्साहन म्हणून दिले जातील.
९. मला २०१९ च्या (महात्मा जोतीराव फुले) कर्जमुक्ती योजनेचा लाभ मिळाला होता, मला आता नव्याने लाभ मिळेल का?
उत्तर: होय, नक्कीच. जर १ एप्रिल २०१९ ते ३१ मार्च २०२५ या कालावधीतील नवीन पीक कर्जाची ५० हजार रुपयांपर्यंतची थकबाकी (३० सप्टेंबर २०२५ अखेर) तुमच्यावर असेल, तर ती पूर्ण माफ होईल. थकबाकी ५० हजारांपेक्षा जास्त असल्यास, वरील रक्कम तुम्ही भरल्यावर ‘एकवेळ समझोता’ (OTS) अंतर्गत लाभ दिला जाईल.
१०. दुष्काळामुळे माझ्या कर्जाचे मध्यम मुदतीच्या कर्जात पुनर्गठन झाले आहे, त्याला माफी मिळेल का?
उत्तर: होय. दुष्काळ किंवा इतर नैसर्गिक आपत्तींमुळे ज्या शेतकऱ्यांच्या पीक कर्जाचे मध्यम मुदतीच्या कर्जात पुनर्गठन (Restructuring) झाले आहे, त्यांच्या थकीत हप्त्यांना देखील २ लाख रुपयांपर्यंत कर्जमाफी दिली जाईल.
११. कर्जमाफी मिळण्यासाठी जमिनीच्या क्षेत्राची (एकर) काही अट आहे का?
उत्तर: नाही. या योजनेत जमीन धारणेची कोणतीही मर्यादा किंवा अट ठेवलेली नाही. सर्व अल्प व बहुभूधारक शेतकरी या योजनेसाठी पात्र आहेत.
१२. कर्जमाफीचा लाभ घेण्यासाठी शेतकऱ्यांना कुठे अर्ज करावा लागेल?
उत्तर: शेतकऱ्यांना कोणताही लेखी किंवा ऑफलाईन अर्ज करण्याची आवश्यकता नाही. ही प्रक्रिया पूर्णपणे ऑनलाईन आणि पारदर्शक आहे. बँका स्वतः पात्र शेतकऱ्यांची माहिती शासनाच्या पोर्टलवर अपलोड करतील.
१३. कर्जमाफी मिळवण्यासाठी सर्वात महत्त्वाची तांत्रिक अट कोणती आहे?
उत्तर: शेतकऱ्याचे आधार प्रमाणीकरण (Aadhaar Authentication) पूर्ण असणे आणि केंद्र सरकारच्या ‘ॲग्रीस्टॅक’ (Agristack) प्रणालीवर नोंदणी असणे अनिवार्य आहे.
१४. जर माझी ‘ॲग्रीस्टॅक’ (Agristack) वर नोंदणी नसेल, तर मी कर्जमाफीपासून वंचित राहीन का?
उत्तर: अजिबात नाही. नोंदणी नसल्यामुळे कोणताही शेतकरी योजनेपासून वंचित राहणार नाही. यासाठी सरकार विशेष मोहीम राबवून प्रथम तुमची ॲग्रीस्टॅक नोंदणी करून घेईल आणि त्यानंतरच लाभ दिला जाईल.
१५. कोणत्या बँकांकडून घेतलेले पीक कर्ज या योजनेत माफ होणार आहे?
उत्तर: सर्व राष्ट्रीयकृत बँका, खाजगी बँका, ग्रामीण बँका, जिल्हा मध्यवर्ती सहकारी बँका (DCCB) आणि विविध कार्यकारी सेवा सहकारी संस्था (सोसायट्या) कडून घेतलेले कर्ज या योजनेसाठी पात्र आहे.
१६. मला कर्जमाफी आणि प्रोत्साहनपर रक्कम असे दोन्ही लाभ एकाच वेळी मिळू शकतात का?
उत्तर: नाही. नियमानुसार, एका वैयक्तिक शेतकऱ्याला केवळ एकच लाभ घेता येईल. ज्यांना २ लाखांपर्यंत कर्जमाफीचा लाभ मिळाला आहे, त्यांना ५० हजार रुपयांचा प्रोत्साहनपर लाभ मिळणार नाही.
१७. या योजनेतून कोणत्या व्यक्तींना वगळण्यात आले आहे (अपात्रता)?
- आजी-माजी मंत्री, खासदार आणि आमदार.
- जिल्हा परिषद, पंचायत समिती व नगरपालिकेचे लोकप्रतिनिधी.
- २५ हजारांपेक्षा जास्त पगार किंवा पेन्शन घेणारे सरकारी व निमसरकारी कर्मचारी.
- शेतीव्यतिरिक्त इतर उत्पन्नावर आयकर (Income Tax) भरणारे नागरिक.
१८. सहकारी साखर कारखान्यातील हंगामी कामगारांना या योजनेचा लाभ मिळेल का?
उत्तर: होय. साखर कारखान्याचे संचालक आणि वरिष्ठ अधिकारी जरी अपात्र असले, तरी ‘हंगामी कामगारांना’ अपात्रतेच्या निकषातून वगळण्यात आले आहे. त्यामुळे त्यांना लाभ मिळेल.
१९. पात्र शेतकऱ्यांची यादी कुठे पाहायला मिळेल?
उत्तर: शासनाकडून पात्र लाभार्थ्यांना एक विशेष युनिक आयडी (Unique ID) दिला जाईल. ही यादी तुमच्या गावच्या ग्रामपंचायत कार्यालयात, तलाठी कार्यालयात आणि शासनाच्या अधिकृत ऑनलाईन पोर्टलवर उपलब्ध केली जाईल.
२०. कर्जमाफीचे पैसे शेतकऱ्यांना रोख मिळणार की थेट बँक खात्यात जमा होणार?
उत्तर: योजनेचे पैसे थेट लाभ हस्तांतरण (DBT) द्वारे थेट शेतकऱ्यांच्या संबंधित बँक कर्ज खात्यात जमा केले जातील. नवीन पीक कर्ज वेळेत मिळावे यासाठी जुलैच्या पहिल्या आठवड्यापासून पैसे जमा करण्याचे नियोजन सुरू आहे.
२१. या योजनेसाठी सरकारने एकूण किती बजेट मंजूर केले आहे?
उत्तर: या ऐतिहासिक कर्जमुक्तीसाठी महाराष्ट्र सरकारने तब्बल ३६ हजार ५०० कोटी रुपयांचा निधी मंजूर केला असून, याचा लाभ राज्यातील सुमारे ५६ लाख शेतकऱ्यांना होईल.
२२. या योजनेला ‘पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर’ यांचे नाव देण्याचे कारण काय?
उत्तर: यंदा पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर यांचे ३०० वे (त्रिशताब्दी) जयंती वर्ष आहे. त्यांचे शेती, जलसंधारण आणि लोककल्याणकारी कार्य आजही सर्वांसाठी प्रेरणादायी आहे. त्यांच्या या महान कार्याला मानवंदना देण्यासाठी या योजनेला त्यांचे नाव देण्यात आले आहे.
२३. जर माझे कर्ज खाजगी किंवा राष्ट्रीयकृत बँकेत ‘बुडीत कर्ज’ (NPA) झाले असेल, तर काय करावे?
उत्तर: अशा बुडीत (NPA) खात्यांमधील शेतकऱ्यांना सवलत मिळवून देण्यासाठी शासनाने अपर मुख्य सचिव (वित्त) यांच्या अध्यक्षतेखाली विशेष समिती नेमली आहे. ही समिती बँकांशी चर्चा करून योग्य तोडगा काढेल.
२४. यादीत नाव नसल्यास किंवा तक्रार असल्यास कुठे संपर्क साधावा?
उत्तर: कोणत्याही तक्रारीच्या निवारणासाठी प्रत्येक जिल्ह्यात ‘जिल्हाधिकारी’ यांच्या अध्यक्षतेखाली तक्रार निवारण समिती स्थापन करण्यात आली आहे. बँक किंवा यादी संदर्भातील त्रुटी तुम्ही या समितीकडे मांडू शकता.
२५. शेतकरी पुन्हा कर्जाच्या चक्रात अडकू नये म्हणून सरकार काय उपाययोजना करत आहे?
उत्तर: शेतकऱ्यांचे उत्पन्न शाश्वत करण्यासाठी आणि त्यांना पुन्हा कर्ज घेण्याची वेळ येऊ नये म्हणून एका तज्ज्ञ समितीने सुचवलेल्या दीर्घकालीन उपाययोजनांची अंमलबजावणी सरकार टप्प्याटप्प्याने करणार आहे.
माहिती संकलन व संपादन: जिल्हा माहिती कार्यालय, सांगली आणि महा ॲग्री डिजिटल टीम.