महात्मा गांधी यांचे नाव उच्चारताच आपल्या डोळ्यांसमोर उभी राहते ती काठी हातात धरलेली, खादीचा पंचा नेसलेली, अत्यंत साधी राहणी आणि चेहऱ्यावर आत्मिक शांततेचे स्मितहास्य असणारी एक विभूती. त्यांच्या हातामध्ये कोणतीही आधुनिक शस्त्रे नव्हती, मागे कोणतीही अधिकृत सैन्याची तुकडी नव्हती आणि राज्यसत्तेचे कोणतेही पाठबळ नव्हते. तरीही विसाव्या शतकातील जगातील सर्वात बलाढ्य ब्रिटिश साम्राज्याला नैतिक अधिष्ठानाच्या जोरावर नमवणारे महात्मा गांधी हे आधुनिक इतिहासातील अद्वितीय नेते ठरले. म्हणूनच इतिहासाच्या पानांवर त्यांना निःशस्त्र लढ्याची ‘वन मॅन आर्मी’ (One Man Army) म्हटले तर ते अतिशयोक्ती ठरणार नाही.
शस्त्राविना जनतेत धैर्य निर्माण करणारा महामानव
गांधीजींच्या संदर्भात ‘वन मॅन आर्मी’ या संज्ञेचा अर्थ रणांगणावर बंदूक घेऊन लढणारा सैनिक असा मुळीच नाही. उलट, ज्यांच्याकडे कोणतीही साधने नव्हती, ज्यांच्यावर शतकानुशतके अन्याय होत होता अशा कोट्यवधी दुर्बल, वंचित आणि निशस्त्र भारतीयांच्या मनात आत्मसन्मान व लढण्याचे धैर्य निर्माण करणारा महापुरुष म्हणजे गांधीजी. दुर्बल घटकांचे सक्षमीकरण आणि शेवटच्या माणसाचा विकास हीच त्यांची प्राथमिकता होती. आजच्या काळातही शासकीय योजनांची पोहोच शेवटच्या घटकापर्यंत होणे हेच खरे सुशासन मानले जाते, ज्याची मूळ प्रेरणा गांधीजींच्या ‘अंत्योदय’ संकल्पनेत आढळते.
गांधीजींची सेना ही सत्याची होती, त्यांचे प्रमुख अस्त्र ‘अहिंसा’ होते, सहनशीलता त्यांची ढाल होती आणि माणसाच्या विवेकावर असलेला दृढ विश्वास हे त्यांचे सर्वात मोठे बळ होते. विविध जाती, धर्म आणि पंथांच्या लोकांना एका धाग्यात गुंफून त्यांनी स्वतंत्र व स्वावलंबी भारताची बीजे रोवली.
लॉर्ड माउंटबॅटन यांनी दिलेली ‘One-Man Boundary Force’ ही उपाधी
गांधीजींना गुरुदेव रवींद्रनाथ टागोरांनी १९१५ मध्ये ‘महात्मा’ ही पदवी दिली, तर नेताजी सुभाषचंद्र बोस यांनी १९४४ मध्ये आझाद हिंद रेडिओवरून त्यांना सर्वप्रथम ‘राष्ट्रपिता’ म्हणून संबोधले. मात्र, भारताच्या फाळणीच्या अत्यंत नाजूक आणि रक्तरंजित काळात त्यांना मिळालेली ‘One-Man Boundary Force’ ही उपमा त्यांच्या धैर्याची साक्ष देते.
ऑगस्ट १९४७ मध्ये जेव्हा पंजाब प्रांतात ५५ हजारांहून अधिक सैन्य तैनात असूनही भीषण जातीय दंगली पेटल्या होत्या, तेव्हा बंगालमध्ये मात्र गांधीजी एकटे हिंदू-मुस्लिम ऐक्यासाठी जिवाची बाजी लावून काम करत होते. तत्कालीन व्हाइसरॉय लॉर्ड माउंटबॅटन यांनी २६ ऑगस्ट १९४७ रोजी गांधीजींना लिहिलेल्या पत्रात नमूद केले होते की, “पंजाबमध्ये ५५ हजार सैनिकांचे बळ असतानाही हिंसा थांबत नाहीये, परंतु बंगालमध्ये एकाच माणसाने शांतता राखली आहे, आपण खऱ्या अर्थाने ‘One-Man Boundary Force’ आहात.” कलकत्त्यातील बेलियाघाटा येथील हैदरी मॅन्शनमध्ये राहून त्यांनी प्रार्थना आणि संवादाच्या माध्यमातून दंगली शांत केल्या, ज्याची नोंद इतिहासात ‘Miracle of Calcutta’ म्हणून झाली आहे.
सत्याग्रहाची मुळे आणि दांडी यात्रेचा जनप्रवाह
गांधीजींच्या या नैतिक लढ्याची पाळेमुळे दक्षिण आफ्रिकेत रुजली होती. १८९३ मध्ये पीटरमार्टिझबर्ग रेल्वे स्थानकावर तिकीट असूनही वर्णद्वेषामुळे त्यांना चालत्या गाडीतून खाली फेकण्यात आले. त्या अपमानाचे रूपांतर त्यांनी दुर्बलांच्या संघर्षात केले आणि ‘सत्याग्रह’ ही संकल्पना जन्माला आली. गांधीजींच्या मते सत्याग्रह म्हणजे दुर्बलता नव्हे, तर अन्यायाविरोधातील आत्मिक व अहिंसक प्रतिकार होता.
या सत्याग्रहाचे सर्वांत प्रभावी रूप १२ मार्च १९३० रोजी सुरू झालेल्या ‘दांडी यात्रेत’ पाहायला मिळाले. अवघ्या ७९ सहकाऱ्यांसह साबरमतीहून निघालेल्या गांधीजींनी मिठासारख्या दैनंदिन घटकाचा वापर करून ब्रिटिश मिठाचा कायदा मोडीत काढला. त्यांच्या एका हाकेवर संपूर्ण देश रस्त्यावर उतरला, परदेशी कपड्यांवर बहिष्कार पडला आणि स्वातंत्र्याची लाट उसळली. ही संख्याबळाची नव्हे, तर नैतिक मूल्यांची ताकद होती.
जागतिक प्रभाव आणि गांधी विचारांची प्रस्तुतता
महान वैज्ञानिक अल्बर्ट आइनस्टाइन यांनी गांधीजींविषयी गौरवोद्गार काढताना म्हटले होते की, “रक्तामांसाचा असा एखादा माणूस कधी या पृथ्वीतलावर वावरत होता, यावर कदाचित पुढच्या पिढ्यांचा विश्वास बसणार नाही.” अमेरिकेतील मानवाधिकार नेते मार्टिन ल्यूथर किंग ज्युनिअर असोत की दक्षिण आफ्रिकेचे नेल्सन मंडेला, जगातील दिग्गजांनी गांधीजींच्या अहिंसेच्या तत्त्वज्ञानाचा अंगीकार केला.
मानवतेची सेवा, निस्वार्थ समर्पण आणि सामाजिक बांधिलकी हीच गांधीजींच्या कार्याची खरी शिकवण आहे. आज सामाजिक बांधिलकीच्या माध्यमातून सेवा पंधरवडा आणि राष्ट्रीय स्वैच्छिक रक्तदान दिवस यांसारख्या उपक्रमांमधून समाजसेवेचा जो संदेश दिला जातो, त्यामध्ये गांधीजींचे सेवेचे तत्त्व स्पष्टपणे प्रतिबिंबित होते.
निष्कर्ष
आजचे जग जेव्हा युद्ध, दहशतवाद आणि द्वेषाच्या विळख्यात अडकत चालले आहे, तेव्हा गांधीजींचे विचार अधिक दिशादर्शक ठरतात. महात्मा गांधी यांनी माणसाच्या विवेकाला जागृत करण्याचे काम केले. म्हणूनच महात्मा गांधी हे बंदुकीच्या बळावर चालणारे सेनापती नव्हते, तर अहिंसा, सत्य आणि माणुसकीच्या बळावर लढणारे अद्वितीय ‘वन मॅन आर्मी’ होते.