Maharashtra Livestock Recognition: महाराष्ट्राच्या समृद्ध पशुवैभवाच्या शिरपेचात आणखी एक मानाचा तुरा रोवला गेला आहे. विदर्भातील प्रसिद्ध आणि पारंपरिक ‘उमरडा’ (Umarada) या गोवंशाला स्वतंत्र देशी गोवंश म्हणून, तर सांगली जिल्ह्यातील जगप्रसिद्ध ‘माडग्याळ’ (Madgyal) प्रजातीच्या मेंढीला राष्ट्रीय स्तरावर स्वतंत्र व अधिकृत प्रजाती (ब्रीड) म्हणून मान्यता मिळाली आहे. केंद्रीय कृषी संशोधन परिषदेच्या (ICAR) अंतर्गत कार्यरत असलेल्या ‘राष्ट्रीय पशु आनुवंशिक संसाधन ब्यूरो’ (NBAGR), कर्नाल (हरियाणा) यांनी याबाबत अधिकृत घोषणा केली आहे.
या ऐतिहासिक निर्णयामुळे महाराष्ट्रातील स्थानिक गोवंश व मेंढी प्रजातींचे जतन, वैज्ञानिक संवर्धन आणि आनुवंशिक सुधारणा कार्यक्रमांना मोठी गती मिळणार आहे. पशुपालक बांधवांना शासनाच्या विविध योजनांचा थेट लाभ मिळण्याचा मार्गही आता सुकर झाला आहे.
कशी मिळाली राष्ट्रीय स्तरावर मान्यता?
महाराष्ट्र शासनाचा पशुसंवर्धन विभाग, पुण्यातील ‘पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी महाराष्ट्र शेळी व मेंढी विकास महामंडळ’, ‘महाराष्ट्र पशुधन विकास मंडळ’ (नागपूर) तसेच कृषी व पशुवैद्यकीय विद्यापीठातील तज्ज्ञांनी या दोन्ही प्रजातींविषयी सखोल संशोधन करून सविस्तर प्रस्ताव राष्ट्रीय पशु आनुवंशिक संसाधन ब्यूरोकडे पाठवला होता.
नवी दिल्ली येथे पार पडलेल्या ‘आयसीएआर ब्रीड रजिस्ट्रेशन कमिटी’च्या १४ व्या बैठकीत यावर सविस्तर चर्चा होऊन दोन्ही प्रजातींच्या स्वतंत्र अस्तित्वावर अधिकृत शिक्कामोर्तब करण्यात आले. या संशोधनात पशुसंवर्धन विभागाचे सचिव डॉ. रामास्वामी एन. आणि अतिरिक्त आयुक्त डॉ. शितलकुमार मुकणे यांच्या मार्गदर्शनाखाली पथकाने सातत्यपूर्ण पाठपुरावा केला होता.
उमरडा गोवंशाचे वैशिष्ट्ये आणि इतिहास
पश्चिम विदर्भातील यवतमाळ, अमरावती आणि वाशीम जिल्ह्यांत प्रामुख्याने आढळणारा हा गोवंश शतकानुशतके आपले अस्तित्व टिकवून आहे. अमरावती जिल्ह्याच्या १९१० मधील ब्रिटिशकालीन गॅझेटमध्येही उमरडा गोवंशाचा स्पष्ट उल्लेख आढळतो.
- शारीरिक ठेवण: उमरडा गोवंश हा अंगकाठीने उंचपुरा, चपळ आणि पांढऱ्याशुभ्र रंगाचा असतो. अत्यंत प्रतिकूल हवामानातही तग धरण्याची क्षमता या गोवंशात असते.
- स्थानिक ओळख: वाशीम जिल्ह्यातील प्रसिद्ध ‘उंबर्डा बाजार’ या जनावरांच्या बाजारपेठेवरून या गोवंशाला ‘उमरडा’ हे नाव पडले. याशिवाय यवतमाळच्या दिग्रस तालुक्यावरून याला ‘दिग्रस’ किंवा बंजारा बांधवांकडून पाळला जात असल्याने ‘बंजारा गोवंश’ असेही म्हटले जाते.
- प्रसार: यवतमाळमधील दिग्रस, दारव्हा, आर्णी तसेच वाशीममधील मानोरा, मंगरुळपीर, कारंजा (लाड) आणि अमरावतीमधील नांदगाव खंडेश्वर या भागात हा गोवंश मोठ्या संख्येने आढळतो.
शेती आणि पूरक पशुपालन करताना योग्य पाणी व चाऱ्याचे व्यवस्थापन अत्यंत आवश्यक असते. दुष्काळी पट्ट्यात जनावरांसाठी चारा आणि शेतीसाठी पाण्याचे नियोजन कसे करावे, यासाठी शेतकरी जलसंधारण उपाययोजना आणि शेतात पाणी वाचवण्याच्या प्रभावी पद्धती समजून घेऊन शाश्वत शेती करू शकतात.
माडग्याळ मेंढी: उत्तम मांस उत्पादनासाठी प्रसिद्ध प्रजाती
सांगली जिल्ह्यातील जत तालुक्यातील ‘माडग्याळ’ आणि ‘सनमाडी’ या गावांतून सुमारे १०० वर्षांपूर्वी स्थानिक मेंढपाळांनी निवड पैदास पद्धतीने ही प्रजाती विकसित केली. प्रामुख्याने धनगर आणि रामोशी समाजातील पशुपालक या मेंढ्यांचे कळप सांभाळतात.
- जलद वजन वाढ: माडग्याळ मेंढ्या इतर देशी मेंढ्यांच्या तुलनेत अत्यंत वेगाने वजन वाढवतात. त्यामुळे मांस उत्पादनासाठी (मटण) या मेंढीला देशभरात प्रचंड मागणी आहे.
- रोगप्रतिकारक क्षमता: विषम हवामानात जुळवून घेणे, कोकरू जगण्याचे उच्च प्रमाण आणि उत्तम मातृत्वाची प्रवृत्ती ही या प्रजातीची प्रमुख ताकद आहे.
- स्वरूप: आकाराने मोठ्या असलेल्या या मेंढ्या प्रामुख्याने पांढऱ्या रंगावर तपकिरी ठिपके असलेल्या किंवा पूर्ण तपकिरी रंगाच्या आढळतात. यांचे नाक पोपटासारखे बाकदार (Roman nose) असते, जे त्यांचे मुख्य वैशिष्ट्य आहे.
पशुधन आणि शेतमालाला योग्य बाजारपेठ मिळवून देण्यासाठी राज्य सरकार विविध पातळ्यांवर काम करत आहे. ज्याप्रमाणे दापचरी येथे जागतिक दर्जाची आंतरराष्ट्रीय कृषी बाजारपेठ उभारली जात आहे, त्याच धर्तीवर भविष्यात देशी पशुधनाच्या व्यापारालाही संस्थात्मक पाठबळ मिळणार आहे.
पशुपालकांना काय होणार फायदा?
या ऐतिहासिक मान्यतेमुळे स्थानिक शेतकरी व पशुपालकांना मिळणारे प्रमुख फायदे पुढीलप्रमाणे आहेत:
- शासकीय अनुदान आणि निधी: आता केंद्र व राज्य सरकारच्या राष्ट्रीय पशुधन अभियानांतर्गत (NLM) या प्रजातींच्या संवर्धन व प्रजननासाठी थेट विशेष निधी उपलब्ध होईल.
- आनुवंशिक सुधारणा: कृत्रिम रेतन, दर्जेदार वळू/नर पैदास आणि वीर्य संकलन यांसारख्या वैज्ञानिक उपक्रमांना चालना मिळेल.
- जागतिक व राष्ट्रीय ओळख: स्थानिक पातळीवरील जनावरांना राष्ट्रीय नोंदणी क्रमांक मिळाल्याने बाजारपेठेत या जनावरांना उत्तम दर मिळतील, ज्यामुळे ग्रामीण भागातील पशुपालकांचे उत्पन्न दुप्पट होण्यास मदत होईल.
“महाराष्ट्राच्या मातीत विकसित झालेल्या उमरडा गायीला आणि माडग्याळ मेंढीला मिळालेली राष्ट्रीय मान्यता हा राज्यातील पशुपालकांसाठी अतिशय अभिमानाचा क्षण आहे. यामुळे आपल्या पारंपरिक पशुधनाला शास्त्रीय बळ मिळेल आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला मोठी उभारी येईल.”
— पंकजा मुंडे, पशुसंवर्धन मंत्री, महाराष्ट्र राज्य
शेतीला पूरक म्हणून पशुपालनाचा व्यवसाय करणाऱ्या शेतकऱ्यांसाठी ही अत्यंत आनंदाची बातमी असून, यामुळे स्थानिक पातळीवरील रोजगाराला नवी दिशा मिळणार आहे.