येलदरी धरणापासून ते प्रत्येक शिवारापर्यंत: जलसंधारणातून हिंगोली जिल्ह्याच्या समृद्धीचा नवा संकल्प!

पूर्णा आणि कयाधू नद्यांच्या समृद्ध खोऱ्यात वसलेल्या हिंगोली जिल्ह्याची काळी कसदार माती शेतीसाठी अत्यंत सुपीक मानली जाते. निसर्गाने भरभरून दिलेल्या या जमिनीला जेव्हा बारमाही पाण्याची खात्रीशीर जोड मिळते, तेव्हा हिंगोलीच्या शिवारात अक्षरशः सोने पिकते. मराठवाड्याच्या कृषी आणि सिंचन क्षेत्रात येलदरी धरणाचे योगदान ऐतिहासिक राहिले आहे. पूर्णा नदीवरील हा बहुउद्देशीय प्रकल्प केवळ एक जलसाठा नसून हिंगोलीच्या शेती आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेची जीवनवाहिनी ठरला आहे. मात्र, बदलत्या हवामानात केवळ एका मोठ्या धरणावर विसंबून न राहता विकेंद्रित जलसंधारणाची चळवळ उभी करणे काळाची गरज बनली आहे.

हवामान बदल आणि जलसंधारणाची निकड

अलिकडच्या वर्षांत पावसाचा लहरीपणा मोठ्या प्रमाणावर वाढला आहे. कधी अतिवृष्टी तर कधी दीर्घ खंड यामुळे भूगर्भातील पाण्याची पातळी वेगाने खालावत आहे. उन्हाळ्याची चाहूल लागताच विहिरी, बोअरवेल कोरड्या पडू लागतात आणि सिंचनाचा प्रश्न गंभीर बनतो. केवळ मोठ्या प्रकल्पांवर अवलंबून न राहता गावागावांत पाणी अडवणे आणि जिरवणे गरजेचे आहे. शेतीला दुष्काळमुक्त करायचे असेल, तर शिवारातील पाणी शिवारातच जिरवणारी कामे युद्धपातळीवर करावी लागतील.

ज्याप्रमाणे मराठवाड्यातील सिंचन क्षमता वाढवण्यासाठी शासन पातळीवर विविध निर्णय घेतले जातात—जसे की नुकतेच जायकवाडी टप्पा-२ प्रकल्पासाठी भरीव निधी मंजूर करण्यात आला आहे—तसेच स्थानिक पातळीवर लहान-मोठ्या जलस्रोतांचे पुनरुज्जीवन करणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे.

‘पाणी अडवा, पाणी जिरवा’: शाश्वत शेतीचा पाया

पाण्याच्या प्रत्येक थेंबाचे मोल कोरडवाहू शेतकऱ्यापेक्षा अधिक कोणाला ठाऊक नसते. महाराष्ट्राचे माजी मुख्यमंत्री स्व. सुधाकरराव नाईक यांनी दिलेला ‘पाणी अडवा, पाणी जिरवा’ हा विचार आजही ग्रामीण विकासाचा मूळ मंत्र आहे. याच दूरदृष्टीचा गौरव म्हणून राज्यभरात २१ ऑगस्ट हा दिवस ‘जलसंधारण दिन’ म्हणून साजरा केला जातो. या संदर्भातील माहिती आपण जलसंधारणातून समृद्ध महाराष्ट्र: २१ ऑगस्ट जलसंधारण दिन विशेष या लेखात वाचू शकता.

शासकीय मोहिमेचे रूपांतर लोकचळवळीत!

जलसंधारण ही केवळ कागदावरील शासकीय योजना राहून चालणार नाही, तर ती जनआंदोलन बनली पाहिजे. गावातील प्रत्येक नागरिकाने ‘जलदूत’ म्हणून पुढाकार घेतला तरच पाण्याचा प्रश्न कायमस्वरूपी सुटू शकतो. पाणी वाचवण्यासाठी जनजागृती निर्माण करण्यासाठी राज्यात विविध उपक्रम हाती घेतले जात आहेत. विशेषतः तरुण पिढीला जोडण्यासाठी ‘महा वॉकेथॉन’ आणि जलजागृती अभियान राबवले जात आहेत, ज्यातून ‘माती वाचवा, पाणी वाचवा’ हा संदेश घराघरापर्यंत पोहोचत आहे.

हिंगोलीचे पिवळे सोने आणि फळबागांना संजीवनी

हिंगोली जिल्ह्याची ओळख जागतिक स्तरावर हळद उत्पादन (Yellow Gold) आणि केळीच्या बागांसाठी आहे. या नगदी पिकांसाठी वेळेवर आणि मुबलक पाण्याची उपलब्धता असणे हा अत्यंत कळीचा मुद्दा आहे. जिल्ह्यातील कोरडवाहू पट्टा सिंचनाखाली आणण्यासाठी खालील उपाययोजनांवर भर दिला जात आहे:

• नाला व नदी खोलीकरण: स्थानिक नाल्यांमधील गाळ काढून जलवाहिन्या मोकळ्या करणे.
• शेततळ्यांची निर्मिती: पावसाचे पाणी शेतातच साठवून संरक्षित सिंचनाची सोय करणे.
• पाझर तलाव दुरुस्ती: जुन्या तलावांची दुरुस्ती करून भूजल पुनर्भरण वाढवणे.
• सलग समपातळी बांध (CCT): टेकड्या आणि उतारावरील मातीची धूप थांबवून पाणी जमिनीत मुरवणे.

निष्कर्ष: जलसमृद्धीचा नवा संकल्प

पाणी हे केवळ शेतीचे साधन नसून ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा मुख्य आधारस्तंभ आहे. येलदरी प्रकल्पाच्या ऐतिहासिक योगदानाचा आदर राखत आता हिंगोलीतील प्रत्येक शिवारात जलसंधारणाचा जागर घडवावा लागेल. निसर्गाचे संतुलन राखत पाण्याचा प्रत्येक थेंब जमिनीत मुरवला, तरच हिंगोली जिल्हा खऱ्या अर्थाने सुजलाम, सुफलाम आणि समृद्ध बनेल!