महाराष्ट्राच्या कृषी समृद्धीचा आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा पाया माती आणि पाणी या दोन नैसर्गिक संपत्तीवर आधारलेला आहे. हवामान बदलाचे संकट, लहरी पाऊस आणि वेगाने घटणारी भूजल पातळी या पार्श्वभूमीवर मृद व जलसंधारण ही आता केवळ शासकीय यंत्रणेपुरती मर्यादित न राहता एक व्यापक लोकचळवळ बनण्याची गरज निर्माण झाली आहे. याच उद्देशाने दरवर्षी २१ ऑगस्ट हा दिवस राज्यभरात ‘जलसंधारण दिन’ म्हणून अत्यंत उत्साहात आणि लोकसहभागातून साजरा करण्याचा निर्णय महाराष्ट्र शासनाने घेतला आहे.
सुधाकरराव नाईक यांच्या दूरदृष्टीला कृतीशील अभिवादन
महाराष्ट्राचे माजी मुख्यमंत्री दिवंगत सुधाकरराव नाईक यांनी आपल्या कार्यकाळात (१९९१ ते १९९३) राज्याला दुष्काळमुक्त करण्यासाठी ‘पाणी अडवा, पाणी जिरवा’ हा अजरामर मूलमंत्र दिला. केवळ मोठी धरणे न बांधता स्थानिक पातळीवर पाझर तलाव, नाला बांध, शेततळी, माती बंधारे आणि पाणलोट विकासाच्या कामांवर त्यांनी भर दिला होता.
त्यांचे हे योगदान लक्षात घेऊन यापूर्वी १० मे रोजी साजरा होणारा जलसंधारण दिन आता त्यांच्या जयंतीनिमित्त म्हणजेच २१ ऑगस्ट रोजी अधिक जोमाने साजरा केला जात आहे. राज्य सरकार दुष्काळमुक्तीसाठी विविध पातळ्यांवर काम करत असून, नुकताच मराठवाडा कायमस्वरूपी दुष्काळमुक्त करण्याचा राज्य सरकारचा संकल्प जाहीर करण्यात आला आहे.
‘महा वॉकेथॉन २०२६ – वॉक फॉर वॉटर’
यंदाच्या जलसंधारण दिनाचे प्रमुख वैशिष्ट्य म्हणजे राज्यव्यापी ‘महा वॉकेथॉन २०२६ – वॉक फॉर वॉटर’. २१ ऑगस्ट रोजी सकाळी राज्यातील सर्व जिल्हा मुख्यालयांच्या ठिकाणी एकाच वेळी ३ किलोमीटरची भव्य वॉकेथॉन आयोजित केली जाणार आहे.
- ३ लाखांहून अधिक सहभाग: प्रत्येक जिल्ह्यात किमान १०,००० नागरिकांचा सहभाग अपेक्षित असून राज्यभरातून लाखो नागरिक, शेतकरी, विद्यार्थी व अधिकारी यात सहभागी होतील.
- सामूहिक जलशपथ: वॉकेथॉनच्या सुरुवातीला मातीची धूप रोखणे आणि पाण्याचा प्रत्येक थेंब वाचवण्याची सामूहिक प्रतिज्ञा घेतली जाईल.
- मुख्य संदेश: ‘माती वाचवा, पाणी जपा, सुरक्षित भविष्य घडवा’ आणि ‘पाणी अडवा, पाणी जिरवा, जलयुक्त महाराष्ट्र घडवा’ हा अभियानाचा गाभा असेल.
युवकांसाठी डिजिटल स्पर्धा: ‘रील फॉर सॉईल ॲण्ड वॉटर कन्झर्वेशन’
तरुणाईला या मोहिमेत सक्रिय करण्यासाठी १५ ते ३० वयोगटातील युवकांसाठी विशेष इन्स्टाग्राम रील स्पर्धेचे आयोजन करण्यात आले आहे. #SaveSoilSaveWater हा अधिकृत हॅशटॅग वापरून ३० ते ६० सेकंदांच्या रिल्सच्या माध्यमातून माती संवर्धन, वृक्षारोपण, शेततळी, भूजल पुनर्भरण या विषयांवर जनजागृती केली जाणार आहे.
शाळा-महाविद्यालयांमध्ये उपक्रम व प्रत्यक्ष जलसंधारणाची कामे
भावी पिढीवर जलसंस्कार रुजवण्यासाठी राज्यभरातील शाळा व महाविद्यालयांमध्ये पुढील उपक्रम राबवले जातील:
- ‘एक शाळा – एक शोषखड्डा’ मोहीम.
- विद्यार्थ्यांसाठी निबंध, चित्रकला व वादविवाद स्पर्धांचे आयोजन.
- ‘जलमित्र’ व ‘जलदूत’ म्हणून विद्यार्थ्यांची नियुक्ती.
तसेच, गावागावांत जलयुक्त शिवार २.०, गाळमुक्त धरण-गाळयुक्त शिवार, आणि अमृत सरोवर या योजनांतील कामांना गती दिली जाणार आहे. ग्रामीण भागात पिण्याच्या पाण्याची शाश्वत सोय व्हावी यासाठी महाराष्ट्रातील ‘जल जीवन मिशन’च्या कामांना गती देण्यात येत असून, त्याला या जलसंधारण चळवळीमुळे मोठा हातभार लागेल.
निष्कर्ष: शाश्वत भविष्यासाठी सामूहिक संकल्प
मृद व जलसंधारण मंत्री संजय राठोड यांच्या मार्गदर्शनाखाली हे अभियान संपूर्ण राज्यात प्रभावीपणे राबवले जात आहे. माती वाचली तरच शेती वाचेल आणि पाणी टिकले तरच ग्रामीण जीवन सुरक्षित राहील. चला, या जलसंधारण दिनी पाण्याचा प्रत्येक थेंब जमिनीत मुरवण्याचा आणि महाराष्ट्राला जलसमृद्ध बनवण्याचा सामूहिक संकल्प करूया!