नागपूर: केंद्र आणि राज्य सरकारच्या विविध कल्याणकारी योजनांचा लाभ घेत आणि लोकांच्या सक्रिय सहभागातून आज महाराष्ट्राच्या ग्रामीण भागामध्ये ऐतिहासिक परिवर्तन घडत आहे. राज्य सरकारने ग्रामविकासाच्या नवनवीन संकल्पना राबवून ग्रामीण जनतेला दर्जेदार नागरी सेवा उपलब्ध करून दिल्या आहेत. याच सोयी-सुविधांचा योग्य वापर करत स्थानिक स्वराज्य संस्थांनी ग्रामीण भागाचा चेहरामोहरा बदलून दाखवला आहे, असे प्रतिपादन उपमुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांनी केले.
माजी ग्रामविकास मंत्री रणजीतबाबू देशमुख यांच्या ८० व्या वाढदिवसानिमित्त रणजीतबाबू देशमुख फाउंडेशनच्या वतीने नागपूर येथील ‘वनामती’ सभागृहात विशेष सोहळ्याचे आयोजन करण्यात आले होते. या प्रसंगी देवेंद्र फडणवीस यांच्या हस्ते ‘रणजीतबाबू देशमुख ग्रामविकास पुरस्कार २०२६’ प्रदान करण्यात आले. या कार्यक्रमाच्या अध्यक्षस्थानी ग्रामविकास व पंचायतराज मंत्री जयकुमार गोरे होते, तर मुख्य अतिथी म्हणून महसूल मंत्री तथा नागपूरचे पालकमंत्री चंद्रशेखर बावनकुळे उपस्थित होते.
रणजीतबाबू देशमुखांचे ग्रामविकासातील योगदान ऐतिहासिक
कार्यक्रमात बोलताना देवेंद्र फडणवीस म्हणाले की, रणजीतबाबू देशमुख यांनी आपल्या राजकीय प्रवासात ग्रामविकासाचा एक वेगळा ठसा उमटवला आहे. त्यांच्या याच भरीव कार्याचा वारसा पुढे चालवत फाउंडेशनने उल्लेखनीय कार्य करणाऱ्या ग्रामपंचायतींना सन्मानित करण्याचा स्तुत्य उपक्रम सुरू केला आहे. ७३ व्या व ७४ व्या घटनादुरुस्तीच्या माध्यमातून जिल्हा परिषदांना अधिकचे अधिकार देणे आणि महिलांना स्थानिक स्वराज्य संस्थांमध्ये आरक्षण मिळवून देणारा कायदा सर्वप्रथम रणजीतबाबू यांनीच विधिमंडळात मांडला होता, याची आठवण त्यांनी करून दिली.
‘जलयुक्त शिवार’ हे लोकसहभागाचे उत्तम उदाहरण
ग्रामविकासाचा खरा पाया हा लोकसहभागावर आधारलेला असतो, असे सांगत फडणवीस यांनी देवेंद्र फडणवीस यांनी घेतली पंतप्रधान नरेंद्र मोदींची भेट या ऐतिहासिक संदर्भाचा उल्लेख केला. केंद्र आणि राज्य सरकारच्या योजना कशा प्रकारे तळागाळातील लोकांपर्यंत पोहोचत आहेत, याचे उत्तम उदाहरण म्हणजे ‘जलयुक्त शिवार योजना’ असून, या माध्यमातून हजारो गावे पाणीदार झाली आहेत.
पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या नेतृत्वाखाली देशामध्ये ग्राम परिवर्तनाचे एक मोठे ध्येय ठेवण्यात आले आहे. याच धर्तीवर महाराष्ट्र सरकार पुढील पावले टाकत आहे:
- पायाभूत सुविधांचा विकास: १ हजारपेक्षा जास्त लोकसंख्या असलेल्या गावांना तीन टप्प्यांत काँक्रिटच्या रस्त्यांनी जोडले जात आहे.
- स्वच्छता व सांडपाणी व्यवस्थापन: ग्रामीण भागात घनकचरा व्यवस्थापन आणि सांडपाण्यावर प्रक्रिया करण्याचे प्रकल्प प्रभावीपणे राबवले जात आहेत.
- जलसंधारण व पुनर्भरण: अतिशोषित किंवा ‘डार्क झोन’ घोषित झालेल्या भागांमध्ये भूजल पुनर्भरणाची कामे युद्धपातळीवर हाती घेण्यात आली आहेत.
कृषी क्षेत्रात ‘महाविस्तार ॲप’ आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI)
शेती आणि शेतकऱ्यांच्या सर्वांगीण विकासासाठी राज्य सरकारने अत्याधुनिक तंत्रज्ञानाच्या वापरावर भर दिला आहे. महाराष्ट्राने देशात सर्वप्रथम कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) आधारित ‘महाविस्तार ॲप’ विकसित केले आहे. या ॲपच्या माध्यमातून हवामान, बाजारातील दर आणि शेतीविषयक महत्त्वाची माहिती एकाच ठिकाणी दिली जात असून, राज्यातील तब्बल ५० लाख शेतकरी याचा यशस्वी वापर करत आहेत. आगामी काळात हे ॲप राज्यातील सर्व बोलीभाषांमध्ये उपलब्ध करून दिले जाईल, अशी घोषणाही त्यांनी केली.
ग्रामीण प्रशासनाला गती देण्याचे काम सुरू – मंत्री जयकुमार गोरे
ग्रामीण भागातील प्रशासकीय कामांना अधिक गती देण्यासाठी शासन प्रयत्नशील आहे. नुकतेच नवी मुंबईत दिमाखात उभे राहिलेले ‘ग्रामविकास भवन’ हे ग्रामीण प्रशासनाला अधिक बळ देणारे ठरणार आहे, अशी माहिती ग्रामविकास मंत्री जयकुमार गोरे यांनी दिली. मुख्यमंत्री समृद्ध पंचायतराज अभियानाच्या माध्यमातून ग्रामपंचायतींचा कारभार अधिक पारदर्शक व जलद होत असून, त्याचे सकारात्मक परिणाम जमिनीवर दिसत आहेत.
या विविध श्रेणींमध्ये देण्यात आले पुरस्कार
नागपूर जिल्ह्यातील पंचायत समिती स्तरावर उत्कृष्ट कामगिरी करणाऱ्या ग्रामपंचायती आणि संस्थांना विविध श्रेणींमध्ये सन्मानित करण्यात आले:
- लोकसहभाग क्षेत्र: लोकसहभागातून गावाची प्रगती साधणारी ग्रामपंचायत.
- सुरक्षा व सामाजिक ऐक्य: गुन्हेगारी मुक्त, दारूबंदी आणि महिला सुरक्षेसाठी विशेष प्रयत्न करणारे गाव.
- पर्यावरण व स्वच्छता: सांडपाणी व घनकचरा व्यवस्थापनात अतुलनीय कामगिरी.
- जलसमृद्धी व आरोग्य: जलसंधारणात कौतुकास्पद कार्य करणारे गाव आणि दर्जेदार आरोग्य सेवा देणारे प्राथमिक आरोग्य केंद्र.
- शिक्षण आणि सामाजिक उत्तरदायित्व: नाविन्यपूर्ण ‘ज्ञानवर्धिनी’ शाळा आणि ग्रामविकासात महत्त्वपूर्ण सीएसआर (CSR) योगदान देणाऱ्या संस्था.
कार्यक्रमाच्या सुरुवातीला मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांच्या हस्ते माजी मंत्री रणजीतबाबू देशमुख आणि त्यांच्या पत्नीचा सपत्निक सत्कार करण्यात आला. आमदार डॉ. आशिष देशमुख यांनी कार्यक्रमाचे प्रास्ताविक केले, तर नागपूर जिल्हा परिषदेचे मुख्य कार्यकारी अधिकारी विनायक महामुनी यांनी पुरस्कारांच्या निवड प्रक्रियेबाबत सविस्तर माहिती दिली.