मुंबई: तंत्रज्ञानाच्या युगात कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) हे क्षेत्र झपाट्याने विस्तारत आहे. मात्र, एआय कितीही प्रगत झाले तरी ते मानवी भावना, संवेदनशीलता आणि सर्जनशीलतेची जागा कधीच घेऊ शकत नाही, असा सूर मुंबईतील मंत्रालयात रंगलेल्या ‘टेक-वारी २.०’ कार्यक्रमात उमटला. सामान्य प्रशासन विभागातर्फे आयोजित या विशेष सत्रात कला आणि तंत्रज्ञान यांच्यातील संतुलनावर सखोल चर्चा करण्यात आली.
‘कलारंग: आर्ट, एआय अँड गव्हर्नन्स’ परिसंवाद
मंत्रालयातील त्रिमूर्ती प्रांगणात आयोजित या ‘टेक-वारी २.०’ उपक्रमांतर्गत ‘कलारंग : आर्ट, एआय अँड गव्हर्नन्स’ या विषयावर एका परिसंवादाचे आयोजन करण्यात आले होते. या चर्चेत चित्रपट, शिल्पकला आणि कला क्षेत्रातील दिग्गजांनी आपले विचार मांडले. यावेळी प्रशासकीय कामात एआयची क्रांती या विषयावर आधी झालेल्या सत्रांचा संदर्भ देत, कला क्षेत्रात एआयचा वापर किती मर्यादित असावा, यावर प्रकाश टाकला गेला.
मानवी भावनांना तंत्रज्ञानाचा पर्याय नाही: अशोक कौल
ज्येष्ठ चित्रपट दिग्दर्शक अशोक कौल यांनी तंत्रज्ञानाच्या प्रवासावर भाष्य करताना सांगितले की, चित्रपट हे केवळ तांत्रिक माध्यम नसून ते मानवी स्पंदनांचे प्रतिबिंब आहे. आज एआयमुळे काम वेगाने होत असले तरी, चित्रपट निर्मितीमध्ये लागणारा भावनिक स्पर्श तंत्रज्ञान देऊ शकत नाही. शॉर्टकटच्या नादात कलेचे मूळ अस्तित्व धोक्यात येऊ नये, अशी भीती त्यांनी व्यक्त केली.
चित्रपट सृष्टीसमोरील नवी आव्हाने
प्रसिद्ध दिग्दर्शक रोहन सिप्पी यांनी एआयला चित्रपट क्षेत्रापुढील एक नवीन आव्हान मानले आहे. काळानुसार तंत्रज्ञान बदलत असते, मात्र मानवी कौशल्य नेहमीच श्रेष्ठ ठरते. मुंबईला देशाची चित्रपट राजधानी म्हणून अधिक प्रगत करण्यासाठी नवीन पिढीला कौशल्य प्रशिक्षण देणे आवश्यक आहे. रोजगाराच्या नव्या संधी निर्माण करण्यासाठी अशा प्रशिक्षणाची मोठी गरज आहे, जसे की नागपुरात अत्याधुनिक बाष्पके प्रशिक्षण केंद्र विदर्भातील तरुणांसाठी उभे राहत आहे, तसेच चित्रपट क्षेत्रातही तंत्रज्ञानाचे शास्त्रशुद्ध शिक्षण मिळणे गरजेचे आहे.
शिल्पकला आणि सार्वजनिक कलाकृती
शिल्पकार अरझान खंबाटा यांनी सांगितले की, सार्वजनिक कला (Public Art) समाजाला सांस्कृतिकदृष्ट्या जोडण्याचे काम करते. धातू, दगड किंवा काचेपासून बनवलेली शिल्पे मानवी दृष्टीकोनातून साकारली जातात. एआय या कामात मदत करू शकते, परंतु आयकॉनिक कलाकृती निर्माण करण्यासाठी लागणारी स्वतंत्र दृष्टी फक्त मानवाकडेच आहे.
शासनाचे सहकार्य आणि कला महोत्सवांचे यश
काळा घोडा आर्ट्स फेस्टिव्हलच्या संस्थापक बृंदा मिलर यांनी मागील २७ वर्षांच्या प्रवासाचा आढावा घेतला. त्या म्हणाल्या की, कोणत्याही खाजगी महोत्सवाला जर शासनाचा पाठिंबा मिळाला, तर तो अधिक यशस्वी होतो. काळा घोडा महोत्सवाच्या यशात प्रशासनाचे मोठे योगदान असल्याचे त्यांनी नमूद केले.
या कार्यक्रमाचे सूत्रसंचालन राष्ट्रीय आधुनिक कला संग्रहालयाच्या संचालक निधी चौधरी यांनी केले. कार्यक्रमाला सामान्य प्रशासन विभागाच्या अपर मुख्य सचिव व्ही. राधा यांच्यासह अनेक मान्यवर उपस्थित होते. शेवटी, एआयचा वापर करताना तो अत्यंत सजगतेने आणि मानवी नियंत्रणाखाली असावा, असा निष्कर्ष या चर्चेतून निघाला.