आजच्या वेगवान आणि आधुनिक युगात तंत्रज्ञान आणि वैद्यकीय क्षेत्राने मोठी झेप घेतली आहे. मात्र, दुसरीकडे तंबाखू, गुटखा, मावा, खर्रा, सिगारेट आणि बिडी यांसारख्या जीवघेण्या व्यसनांचा विळखा दिवसेंदिवस घट्ट होत चालला आहे. विशेषतः तरुण पिढी या खोट्या आकर्षणाला बळी पडत असून, हे संपूर्ण समाजासमोर एक मोठे आरोग्य संकट ठरत आहे. या पार्श्वभूमीवर, दरवर्षी ३१ मे रोजी ‘जागतिक तंबाखू विरोधी दिन’ साजरा केला जातो.
तंबाखूचे दुष्परिणाम आणि आरोग्यावरील घाला
तंबाखू आणि निकोटीनचे सेवन केवळ क्षणिक आनंद देणारे नसून, ते मानवी शरीराला आतून पोखरून टाकते. यामुळे तोंड, घसा आणि फुफ्फुसाचा कर्करोग (Cancer), हृदयविकार आणि पक्षाघात (Stroke) यांसारखे गंभीर आजार उद्भवतात. सार्वजनिक आरोग्याचा दर्जा सुधारण्यासाठी शासन स्तरावर मोठ्या प्रमाणात प्रयत्न केले जात आहेत. जसे की, मुंबईत क्षयरोगाविरुद्ध लढण्यासाठी ‘टीबी मुक्त मुंबई’ अभियानाचा राज्यपालांच्या हस्ते शुभारंभ करण्यात आला आहे, त्याच धर्तीवर तंबाखूजन्य आजारांपासून नागरिकांना वाचवणे हे देखील मोठे आव्हान बनले आहे.
आरोग्य यंत्रणा बळकट करण्यासाठी आणि रुग्णांना तातडीने वैद्यकीय उपचार मिळवून देण्यासाठी वैद्यकीय पायाभूत सुविधांचा विकास केला जात आहे. यासाठी नुकतेच वैद्यकीय शिक्षण मंत्र्यांनी शासकीय वैद्यकीय महाविद्यालयांच्या कामांना गती द्या असे कडक निर्देश दिले आहेत, ज्यामुळे ग्रामीण व शहरी भागातील आरोग्य सेवा अधिक सक्षम होतील.
कोल्हापूर जिल्ह्याची उत्कृष्ट कामगिरी: आकडेवारी काय सांगते?
कोल्हापूर जिल्ह्यात राष्ट्रीय तंबाखू नियंत्रण कार्यक्रमांतर्गत (NTCP) अत्यंत कौतुकास्पद काम सुरू आहे. गेल्या वर्षभरात (एप्रिल २०२५ ते मार्च २०२६) राबविण्यात आलेल्या मोहिमेचे महत्त्वाचे निष्कर्ष खालीलप्रमाणे आहेत:
- समुपदेशन आणि नोंदणी: जिल्ह्यातील १७ तंबाखूमुक्ती समुपदेशन केंद्रांच्या माध्यमातून तब्बल ५,७६३ रुग्णांची नोंदणी करण्यात आली.
- व्यसनमुक्तीत यश: योग्य समुपदेशनामुळे ९८४ नागरिकांनी तंबाखूचे सेवन पूर्णपणे थांबवले आहे, जे अत्यंत सकारात्मक पाऊल आहे.
- कर्करोग निदान: आरोग्य तपासणी दरम्यान संशयित ७१३ रुग्णांपैकी ४२ जणांमध्ये कर्करोगाचे (Cancer) निदान झाले आहे. ही आकडेवारी धोक्याची घंटा वाजवणारी आहे.
तंबाखूमुक्त शाळा व आरोग्य संस्थांची निर्मिती
तरुणांना या व्यसनापासून दूर ठेवण्यासाठी कोल्हापूर जिल्ह्यात विशेष उपक्रम हाती घेण्यात आले आहेत. यामध्ये जिल्ह्यातील ११७ शाळांना ‘तंबाखूमुक्त शाळा’ आणि ५३६ आरोग्य केंद्रांना ‘तंबाखूमुक्त आरोग्य संस्था’ म्हणून घोषित करण्यात आले आहे. शाळांच्या परिसरात तंबाखू विक्रीवर पूर्णपणे बंदी घालण्यात आली असून विद्यार्थ्यांमध्ये पथनाट्य, व्याख्याने आणि सामूहिक शपथेच्या माध्यमातून जनजागृती केली जात आहे.
कोटपा (COTPA) कायद्यांतर्गत कडक कारवाई आणि दंडवसुली
केवळ प्रबोधन करून न थांबता, कोटपा (COTPA 2003) कायद्याची जिल्ह्यात कडक अंमलबजावणी केली जात आहे. पोलीस, आरोग्य आणि अन्न व औषध प्रशासन (FDA) यांच्या संयुक्त पथकांनी सार्वजनिक ठिकाणी धूम्रपान करणाऱ्या ५६१ लोकांवर दंडात्मक कारवाई केली आहे:
- आरोग्य विभाग: ४,६७,००० रुपये दंड वसूल
- पोलीस विभाग: १,९२,००० रुपये दंड वसूल
- अन्न व औषध प्रशासन: ३४,००० रुपये दंड वसूल
प्रशासकीय पारदर्शकता आणि कामाचा वेग वाढवण्यासाठी राज्यभरात ‘आपले सरकार २.०’ अंतर्गत शासकीय सेवा अधिक सुलभ केल्या जात आहेत, ज्याचा फायदा अशा प्रकारच्या जनजागृती मोहिमा आणि कारवाईच्या अंमलबजावणीसाठी होत आहे.
पॅसिव्ह स्मोकिंगचा (Passive Smoking) धोका आणि आपली जबाबदारी
धूम्रपान करणाऱ्या व्यक्तीमुळे त्याच्या अवतीभोवती असणाऱ्या लहान मुलांच्या, गरोदर महिलांच्या आणि ज्येष्ठांच्या आरोग्याला गंभीर धोका निर्माण होतो, ज्याला ‘पॅसिव्ह स्मोकिंग’ म्हणतात. हा लढा केवळ प्रशासनाचा नसून संपूर्ण समाजाचा आहे. पालकांनी आणि शिक्षकांनी लहानपणापासूनच मुलांना व्यसनाधीनतेच्या दुष्परिणामांची जाणीव करून दिली पाहिजे.
मदतीसाठी टोल-फ्री क्रमांक: जर तुम्हाला किंवा तुमच्या ओळखीच्या कोणाला तंबाखूचे व्यसन सोडायचे असेल, तर शासनाचा मोफत समुपदेशन टोल-फ्री क्रमांक १८००-११-२३५६ (1800-11-2356) उपलब्ध आहे. या सुविधेचा लाभ घेऊन निरोगी आयुष्याची सुरुवात करा.
‘तंबाखूला नकार आणि निरोगी जीवनाचा स्वीकार’ हा संदेश घराघरात पोहोचवून एक व्यसनमुक्त समाज आणि सशक्त राष्ट्र निर्माण करण्यासाठी आपण सर्वांनी आजच पाऊल उचलणे गरजेचे आहे!