नेत्रदान (Eye Donation) ही निव्वळ वैद्यकीय प्रक्रिया नसून मानवी संवेदनशीलता, औदार्य आणि सामाजिक बांधिलकीचे मूर्तिमंत प्रतीक आहे. मानवी जीवन ही निसर्गाने दिलेली अनमोल भेट आहे आणि डोळे हे त्या सुंदर विश्वाचा अनुभव घेणारे सर्वात महत्त्वाचे माध्यम आहेत. मात्र, आपल्या समाजात हजारो दृष्टिहीन व्यक्ती अशा आहेत, ज्यांच्या वाट्याला केवळ अंधःकार आला आहे. या बांधवांच्या आयुष्यात प्रकाशाचा किरण फुलवण्याचा एकमेव प्रभावी मार्ग म्हणजे नेत्रदान होय.
भारतात दरवर्षी २५ ऑगस्ट ते ८ सप्टेंबर या कालावधीत ‘राष्ट्रीय नेत्रदान पंधरवडा’ साजरा केला जातो. या मोहिमेचा मुख्य हेतू जनतेमधील गैरसमज दूर करून नेत्रदानाला एका जनआंदोलनाचे रूप देणे हा आहे.
कॉर्नियल अंधत्व आणि नेत्रदानाची खरी गरज
आपल्या देशात कॉर्नियाच्या (पारदर्शक पटल) विकारामुळे दृष्टी गमावलेल्या रुग्णांची संख्या प्रचंड मोठी आहे. कोणत्याही संसर्गामुळे, दुखापतीमुळे किंवा कुपोषणामुळे कॉर्निया निकामी झाल्यास ‘कॉर्निया प्रत्यारोपण’ (Corneal Transplant) शस्त्रक्रियेद्वारे पुन्हा दृष्टी मिळवता येते.
परंतु, भारतात कॉर्नियाची मागणी आणि उपलब्धता यात प्रचंड मोठी तफावत आहे. दरवर्षी लाखांहून अधिक कॉर्नियाची आवश्यकता असताना प्रत्यक्षात मात्र केवळ काही हजार नेत्रदान यशस्वी होतात. परिणामी, निष्पाप बालके आणि तरुण पिढीला कायमस्वरूपी अंधारात जगावे लागते. मृत्यूनंतर आपले डोळे पंचतत्त्वात विलीन होण्याऐवजी जर ते कोणाच्या आयुष्यात नवीन सकाळ आणू शकत असतील, तर याहून मोठे परोपकाराचे कार्य दुसरे असू शकत नाही.
आरोग्य यंत्रणेत नेत्रदानासाठी सुसज्ज नेत्रपेढ्या आणि हॉस्पिटलची गरज असते. वैद्यकीय सुविधांच्या संदर्भात आरोग्य केंद्रांची गुणवत्ता राखण्यासाठी प्रशासनही सजग असून नुकतेच राज्यातील सर्व शासकीय, खासगी व धर्मादाय रुग्णालयांचे फायर व विद्युत ऑडिट करण्याचे निर्देश देण्यात आले आहेत, ज्यामुळे आरोग्य यंत्रणेची विश्वासार्हता वाढण्यास मदत होते.
नेत्रदानाबाबतचे गैरसमज आणि वस्तुस्थिती
समाजात नेत्रदानाबाबत असणारे अनेक गैरसमज या चळवळीतील मुख्य अडथळा ठरतात:
- चेहरा विद्रुप होण्याची भीती: अनेकांना वाटते की डोळे काढल्याने मृतदेह विद्रुप दिसेल. मात्र, हे पूर्णपणे चुकीचे आहे. तज्ज्ञ डॉक्टरांची टीम अवघ्या १५ ते २० मिनिटांत अत्यंत शास्त्रीय पद्धतीने केवळ कॉर्निया काढून घेते आणि पापण्या पूर्ववत काळजीपूर्वक बंद करते. चेहऱ्यावर कोणतीही खूण अथवा विकृती दिसत नाही.
- धार्मिक व अंधश्रद्धाळू समजुती: नेत्रदान केल्यास पुढील जन्मात अंधत्व येते, असा अंधविश्वास काही लोकांत असतो. सर्व धर्म आणि अध्यात्म परोपकार व अवयवदानाला सर्वोच्च पुण्य मानतात.
नेत्रदानाची योग्य वेळ आणि महत्त्वाची काळजी
नेत्रदान ही वेळेवर आधारित प्रक्रिया आहे. यासाठी खालील बाबींचे पालन करणे अनिवार्य आहे:
- व्यक्तीच्या मृत्यूनंतर ४ ते ६ तासांच्या आत नेत्रदान पार पडणे आवश्यक असते.
- मृत्यूनंतर त्वरित जवळच्या नेत्रपेढी (Eye Bank) किंवा रुग्णालयाशी संपर्क साधावा.
- डॉक्टर येईपर्यंत मृत व्यक्तीच्या बंद पापण्यांवर ओल्या कापसाच्या घड्या ठेवाव्यात.
- खोलीतील छताचा पंखा बंद ठेवावा आणि डोक्याखाली उशी ठेवून डोके थोडे उंच ठेवावे.
सध्याच्या काळात युवक वर्ग क्रीडा, कला आणि समाजकार्यात सक्रिय सहभाग नोंदवत आहे. ज्याप्रमाणे दहीहंडी खेळाला जागतिक स्तरावर नेण्याचे प्रयत्न आणि गोविंदांना सुरक्षा कवच देण्यासारखे सामाजिक उपक्रम राबवले जातात, त्याच उत्साहाने तरुणाईने आरोग्य आणि अवयवदानाच्या चळवळीतही पुढाकार घेणे आवश्यक आहे.
परिवाराची संमती सर्वात महत्त्वाची
एखाद्या व्यक्तीने हयातीत नेत्रदानाचा संकल्प केला असला, तरी मृत्यूनंतर कुटुंबीयांची संमती मिळाल्याशिवाय नेत्रदान करता येत नाही. त्यामुळे केवळ स्वतः अर्ज भरून न थांबता आपल्या कुटुंबातील सर्व सदस्यांना या संकल्पाची पूर्वकल्पना द्यावी, जेणेकरून ऐनवेळी कोणताही गोंधळ किंवा भावनिक अडचण निर्माण होणार नाही.
नेत्रदान हे श्रेष्ठदान आहे. वाढदिवस, स्मृतिदिन किंवा कौटुंबिक मंगल प्रसंगी नेत्रदानाचा संकल्प करून आपण एका अंधकारमय आयुष्यात आशेचा दीप प्रज्वलित करू शकतो. चला, या राष्ट्रीय कार्यात सक्रिय सहभाग घेऊन नेत्रदान ही एक व्यापक लोकचळवळ बनवूया!