हवामानातील बदल आणि ‘एल निनो’ (El Nino) च्या वाढत्या प्रभावामुळे यंदा मान्सूनमध्ये अनिश्चितता निर्माण होण्याची शक्यता वर्तवली जात आहे. शास्त्रज्ञांनी यंदा ‘सुपर एल निनो’चा इशारा दिल्यामुळे कमी पाऊस, दुष्काळाची टांगती तलवार आणि लांबणारा मान्सून या आव्हानांचा सामना करावा लागू शकतो. परंतु, या नैसर्गिक संकटाची भीती बाळगण्याऐवजी आपण योग्य पूर्वतयारी केली, तर या परिस्थितीवर मात करणे शक्य आहे. महाराष्ट्रातील प्रत्येक शेतकरी आणि गावाने आतापासूनच पाणी अडवण्यासाठी सज्ज व्हावे, असे आवाहन राज्याचे मृद व जलसंधारण मंत्री संजय राठोड यांनी केले आहे.
निसर्गाचा इशारा आणि मानवी हस्तक्षेप
एल निनो ही केवळ एक नैसर्गिक घटना नाही, तर तो आपल्या पर्यावरणाचा समतोल बिघडल्याचा एक स्पष्ट संकेत आहे. गेल्या काही दशकांत झालेली बेसुमार वृक्षतोड, भूजलाचा अमर्याद उपसा आणि जमिनीचा खालावलेला दर्जा यामुळे हवामान बदलाची तीव्रता अधिक वाढली आहे. महाराष्ट्रात उद्भवू शकणाऱ्या पाणी टंचाईची गंभीर दखल घेत शासनाने विविध पातळीवर नियोजन सुरू केले आहे. ग्रामीण आणि शहरी भागातील पाणी पुरवठा अबाधित ठेवण्यासाठी नुकतेच ३१ ऑगस्टपर्यंत पिण्याचा पाणी पुरवठा सुरक्षित करण्याचे निर्देश जलसंपदा विभागाकडून देण्यात आले आहेत.
‘गाळमुक्त धरण आणि गाळयुक्त शिवार’ मोहीम
मृद व जलसंधारण विभागाने दुष्काळाची तीव्रता कमी करण्यासाठी आणि पाणी साठवणूक क्षमता वाढवण्यासाठी ‘गाळमुक्त धरण, गाळयुक्त शिवार’ ही महत्त्वपूर्ण मोहीम हाती घेतली आहे. एल निनोच्या वर्षात पाऊस कमी पडला तरी, पडलेला प्रत्येक थेंब अडवणे आणि तो जमिनीत जिरवणे हाच एकमेव पर्याय आपल्याकडे उपलब्ध आहे.
शेतकऱ्यांसाठी एल निनो काळातील ४ सुवर्ण मंत्र
मंत्री संजय राठोड यांनी महाराष्ट्रातील बळीराजाला या संकट काळात खालील चार महत्त्वाच्या सूत्रांचा अवलंब करण्याचे आवाहन केले आहे:
- १. पाणी अडवा, पाणी जिरवा: शेतात बांधबंदिस्ती, समपातळी चर (CCT) आणि स्थानिक नाल्यांचे खोलीकरण यांसारखी कामे युद्धपातळीवर पूर्ण करावीत. पावसाचे पाणी वाहून न जाता जमिनीत मुरले पाहिजे.
- २. गाळ म्हणजे सोने: स्थानिक धरणे, तलाव आणि बंधाऱ्यातील गाळ काढून तो आपल्या शेतात टाकावा. हा गाळ जमिनीतील ओलावा टिकवून ठेवतो आणि पिकांची उत्पादकता वाढवतो. यामुळे धरणांची पाणी साठवण क्षमता सुमारे ३० टक्क्यांनी वाढते.
- ३. पीक पद्धतीत बदल करा: कमी पावसात आणि कमी कालावधीत येणाऱ्या पिकांना प्राधान्य द्यावे. जास्त पाणी लागणारी पिके घेणे टाळावे आणि हवामान खात्याचा अंदाज घेऊनच पेरणी करावी.
- ४. बांधावर झाडे लावा: वृक्षतोडीमुळे एल निनोची तीव्रता अधिक जाणवते. त्यामुळे पर्यावरण रक्षणासाठी प्रत्येक शेतकऱ्याने आपल्या शेताच्या बांधावर किमान १० झाडे लावून त्यांचे संगोपन करावे.
शासन खंबीरपणे पाठीशी: लोकचळवळीची गरज
महाराष्ट्र शासनाने मृद व जलसंधारण विभागासाठी भरीव निधी उपलब्ध करून दिला असून, गावोगावी जलसंधारणाची कामे वेगाने सुरू आहेत. ज्याप्रमाणे मान्सूनपूर्व काळात यंत्रणा सज्ज केली जाते, जसे की नुकताच प्रशासकीय पातळीवर मुंबई पावसाळापूर्व तयारीचा आढावा घेण्यात आला, त्याच धर्तीवर ग्रामीण भागात पाणी टंचाई निवारणासाठी सूक्ष्म नियोजन केले जात आहे. मात्र, ही केवळ शासकीय मोहीम नसून एक जनचळवळ बनली पाहिजे.
निष्कर्ष: एल निनो आणि दुष्काळ हे मोठे आव्हान असले तरी नियोजनबद्ध तयारीच्या जोरावर आपण या संकटावर मात करू शकतो. ‘पाऊस निसर्ग देईल, पण पाणी अडवण्याची जबाबदारी आपली आहे’ हे ध्यानात ठेवून आपण सर्वांनी मिळून महाराष्ट्राला जलसमृद्ध बनवण्यासाठी एकत्र आले पाहिजे.