महाराष्ट्रातील ऐतिहासिक, सांस्कृतिक आणि धार्मिक वारशाचे जतन करण्यासाठी राज्य शासनाने मोठा पुढाकार घेतला आहे. बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी एक महत्त्वाचे तीर्थक्षेत्र असलेल्या हिंगोली जिल्ह्यातील श्री क्षेत्र औंढा नागनाथ मंदिर, नागपुरातील ऐतिहासिक कल्याणेश्वर मंदिर आणि पुण्याजवळील आंबेगाव येथील ‘शिवसृष्टी’ ऐतिहासिक थीम पार्क या प्रकल्पांच्या विकास आराखड्यांना राज्य शिखर समितीच्या बैठकीत मंजुरी देण्यात आली आहे.
मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांच्या अध्यक्षतेखाली मुंबईत पार पडलेल्या या उच्चस्तरीय शिखर समितीच्या बैठकीत तीर्थक्षेत्रांचे मूळ प्राचीन सौंदर्य अबाधित ठेवून भाविकांसाठी आधुनिक सोयी-सुविधा निर्माण करण्याचे निर्देश देण्यात आले. या बैठकीस उपमुख्यमंत्री एकनाथ शिंदे, अन्न व औषध प्रशासन मंत्री नरहरी झिरवाळ, आमदार संतोष बांगर, आमदार प्रवीण दटके, मुख्य सचिव राजेश अग्रवाल यांच्यासह विविध विभागांचे उच्चपदस्थ अधिकारी उपस्थित होते. यापूर्वीही राज्य शासनाने पंढरपूर तीर्थक्षेत्र विकास आराखडा तयार करताना प्राचीन मंदिरे व परंपरा सुरक्षित ठेवण्यावर भर दिला होता, त्याच धर्तीवर हे नियोजन करण्यात आले आहे.
औंढा नागनाथ मंदिर संवर्धन: १९३.५५ कोटींचा निधी
औंढा नागनाथ मंदिरावरील प्राचीन शिल्पकलेचे संवर्धन करताना त्यावर नैसर्गिक रंगांचा वापर करण्यात यावा, तसेच मंदिर परिसर व तलावाच्या कामात दर्जेदार दगड आणि इतर साहित्याचा वापर व्हावा, अशा सूचना मुख्यमंत्र्यांनी दिल्या. या तीर्थक्षेत्रासाठी १९३ कोटी ५५ लाख २० हजार ४७४ रुपयांच्या सुधारित आराखड्यास मान्यता देण्यात आली आहे.
औंढा नागनाथ आराखड्यातील प्रमुख कामे:
- पुरातन वास्तूंचे जतन: पुरातत्व व सार्वजनिक बांधकाम विभागामार्फत मंदिराच्या आवारातील नंदी मंडप, ओवरी आणि दर्शन बारीचे मूळ स्थापत्य जपत संवर्धन केले जाईल.
- हरीहर तलाव पुनरुज्जीवन: मंदिर परिसरातील ऐतिहासिक हरीहर तलाव आणि उपमंदिरांचा जीर्णोद्धार करण्यात येईल.
- अद्ययावत भक्त निवास: भाविकांच्या सोयीसाठी नवीन भक्त निवास उभारले जाईल. तसेच सुमारे २५०० भाविकांची क्षमता असलेला भव्य प्रतीक्षा कक्ष (Waiting Hall) तयार केला जाईल.
- संग्रहालय व माहिती केंद्र: मंदिर परिसरात उत्खननात सापडलेल्या प्राचीन मूर्ती भाविकांना पाहण्यासाठी एक सुसज्ज म्युझियम आणि माहिती केंद्र उभारण्यात येणार आहे.
- परिसर सुशोभीकरण: आकर्षक रोषणाई, बाह्य विद्युतीकरण, सीसीटीव्ही सुरक्षा व्यवस्था, मोठी झाडे लावून उद्यान विकास केला जाईल.
नागपूरचे कल्याणेश्वर मंदिर: ७२.४९ कोटींचा विकास आराखडा
नागपुरातील महाल परिसरातील ऐतिहासिक व श्रद्धास्थान असलेल्या कल्याणेश्वर मंदिराच्या सर्वांगीण विकासासाठी ७२ कोटी ४९ लाख रुपयांच्या सुधारित आराखड्यास मान्यता देण्यात आली आहे. या विकासकामांमध्ये खालील बाबींचा समावेश असेल:
- मंदिराचे हेमाडपंथी स्थापत्यशैलीनुसार सौंदर्यीकरण आणि शिखराचे बांधकाम.
- भव्य सभामंडप, बहुउद्देशीय सभागृह आणि महाप्रसादासाठी स्वतंत्र व्यवस्था.
- वेदशाळा, योगशाळा, प्रशासकीय कार्यालये आणि शुद्ध पिण्याच्या पाण्यासाठी अद्ययावत सुविधा.
- परिसरात यांत्रिक (Mechanical) पार्किंगऐवजी दोन स्तरांवरील साध्या तळघर (Basement) वाहनतळाची निर्मिती.
राज्यातील नागरिकांना वाहतूक आणि पायाभूत सुविधांचा लाभ मिळवून देण्यासाठी ज्याप्रमाणे चाकणच्या विकासासाठी आणि वाहतूक कोंडीवर ॲक्शन प्लॅन राबवला जात आहे, त्याचप्रमाणे धार्मिक स्थळांच्या विकासातही भाविकांच्या सोयी आणि सुलभ वाहतुकीला प्राधान्य दिले जात आहे.
आंबेगाव बुद्रुक ‘शिवसृष्टी’ थीम पार्कसाठी ५० कोटींचा निधी
छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्या पराक्रमाचा आणि हिंदवी स्वराज्य स्थापनेचा गौरवशाली इतिहास भावी पिढीपर्यंत आधुनिक तंत्रज्ञानाच्या साहाय्याने पोहोचविण्यासाठी पुणे येथील आंबेगाव बुद्रुक येथे ‘शिवसृष्टी’ ऐतिहासिक थीम पार्क प्रकल्प उभारला जात आहे. या प्रकल्पाच्या चौथ्या टप्प्यातील कामांचा आढावा घेऊन त्यासाठी ५० कोटी रुपयांचा निधी तातडीने मंजूर करण्यात आला आहे. हे थीम पार्क आशियातील एक अग्रगण्य आणि वैशिष्ट्यपूर्ण ऐतिहासिक केंद्र म्हणून नावारूपास येत आहे.
या सर्व निर्णयामुळे राज्यातील सांस्कृतिक पर्यटनाला आणि धार्मिक तीर्थक्षेत्रांच्या सर्वांगीण विकासाला मोठी गती मिळणार असून स्थानिक पातळीवर रोजगार निर्मितीस मोठा हातभार लागेल.