Severe Anemia Treatment in Pregnant Women Maharashtra: गर्भधारणा हा कोणत्याही स्त्रीच्या आयुष्यातील अत्यंत नाजूक आणि महत्त्वाचा टप्पा मानला जातो. मात्र, आपल्या देशात सुमारे ५२ टक्के गर्भवती महिलांमध्ये रक्तक्षयाची (ॲनिमिया) समस्या प्रामुख्याने आढळते. प्रसूतीदरम्यान किंवा प्रसूतीनंतर उद्भवणारा तीव्र रक्तक्षय हा माता आणि नवजात बालकांच्या मृत्यूमागील एक प्रमुख घटक ठरतो. ही गंभीर बाब लक्षात घेऊन महाराष्ट्र शासनाच्या सार्वजनिक आरोग्य विभागाने तीव्र रक्तक्षयग्रस्त गरोदर मातांच्या मोफत व गतिमान उपचारांवर विशेष भर दिला आहे.
प्राथमिक आरोग्य केंद्रांपासून ते जिल्हा रुग्णालयांपर्यंत ‘आयर्न सुक्रोज’ आणि आधुनिक ‘फेरिक कार्बोक्सी माल्टोज’ (FCM) या शिरेवाटे (IV) दिल्या जाणाऱ्या प्रभावी इंजेक्शनद्वारे उपचार उपलब्ध करून दिले जात आहेत. नुकत्याच समोर आलेल्या एचएमआयएस (HMIS) आकडेवारीनुसार, नोंद झालेल्या अतिजोखमीच्या २३,५२४ गरोदर मातांपैकी तब्बल २१,३३७ महिलांवर यशस्वी उपचार पूर्ण करण्यात आले असून उपचारांचे प्रमाण ९१ टक्क्यांवर पोहोचले आहे.
‘फोर-टी’ (Four T Strategy) रणनीती ठरतेय प्रभावी
आरोग्य विभागामार्फत माता आणि गर्भाचे आरोग्य सुरक्षित ठेवण्यासाठी विशेष रणनीती आखण्यात आली आहे. यासाठी खालीलप्रमाणे ‘४-टी’ मॉडेलची अंमलबजावणी केली जात आहे:
- Test (तपासणी): गरोदरपणाची नोंद होताच रक्तातील हिमोग्लोबिनची तात्काळ तपासणी करणे.
- Talk (संवाद व समुपदेशन): मातांना पोषक, लोहयुक्त आहार आणि गोळ्यांच्या नियमित सेवनाविषयी मार्गदर्शन करणे.
- Treat (उपचार): तीव्र रक्तक्षय आढळल्यास तज्ज्ञ डॉक्टरांच्या देखरेखीखाली आयर्न सुक्रोज अथवा एफसीएम इंजेक्शन देणे.
- Track (पाठपुरावा): प्रसूतीपर्यंत आणि त्यानंतरही मातेच्या आरोग्याचा सातत्यपूर्ण मागोवा घेणे.
शासनाकडून ज्याप्रमाणे मातांच्या आरोग्याची काळजी घेतली जात आहे, त्याचप्रमाणे आश्रमशाळांतील मुलांच्या आरोग्यासाठी राबविण्यात आलेल्या आदिवासी आश्रमशाळांमधील विद्यार्थ्यांसाठी व्यापक ‘ॲनिमिया मुक्त मोहीम’ अंतर्गत लाखो विद्यार्थ्यांची नियमित तपासणी केली जाते.
जिल्हानिहाय उल्लेखनीय कामगिरी
राज्यातील अनेक जिल्ह्यांनी रक्तक्षयमुक्तीच्या या मोहिमेत प्रशंसनीय यश मिळवले आहे:
- १००% उपचार साध्य केलेले जिल्हे: अहिल्यानगर, लातूर, बीड, चंद्रपूर, वर्धा, रत्नागिरी, वाशिम आणि बुलढाणा.
- ९५% पेक्षा जास्त साध्य: नागपूर, सिंधुदुर्ग, गोंदिया, छत्रपती संभाजीनगर, पुणे, हिंगोली, जालना, धाराशिव आणि ठाणे.
- महानगरपालिकांची कामगिरी: लातूर, नाशिक, भिवंडी, कोल्हापूर, उल्हासनगर, नवी मुंबई, सोलापूर आणि परभणी यांसारख्या महापालिकांमध्ये १०० टक्के उद्दिष्ट पूर्ण झाले आहे.
तसेच पालघर, नंदुरबार, गडचिरोली व भंडारा या दुर्गम भागांसाठी स्वतंत्र कृती आराखडा राबवून आशा सेविकांमार्फत घराघरांपर्यंत आरोग्य सेवा पोहोचवली जात आहे. राज्य शासन विविध घटकांच्या कल्याणासाठी कटिबद्ध असून, समाजविकासाच्या उपक्रमांसह PMFME योजनेतील राष्ट्रीय पुरस्कार यांसारख्या यशोगाथांमधून महिला व शेतकऱ्यांचे सक्षमीकरणही अधोरेखित होत आहे.
आयर्न सुक्रोज आणि FCM इंजेक्शनचे महत्त्व काय?
तोंडी घेतल्या जाणाऱ्या लोहयुक्त गोळ्यांमुळे अनेकदा मळमळ किंवा बद्धकोष्ठतेचा त्रास होतो. याउलट इंजेक्शनद्वारे दिले जाणारे उपचार अधिक उपयुक्त ठरतात:
- रक्तातील हिमोग्लोबिन आणि शरीरातील लोहाचा साठा जलद गतीने वाढतो.
- ऑक्सिजन पुरवठा सुरळीत होऊन गर्भवती मातेचा थकवा आणि मरगळ दूर होते.
- प्रसूतीदरम्यान होणारा अतिरक्तस्राव (PPH) टाळण्यास मदत होते.
- अकाली प्रसूतीचा धोका टळून बाळ सुदृढ आणि निरोगी जन्माला येते.
सर्व शासकीय रुग्णालये, उपजिल्हा रुग्णालये आणि प्राथमिक आरोग्य केंद्रांमध्ये ही औषधोपचार पद्धती पूर्णपणे मोफत उपलब्ध असून, गरोदर मातांनी वेळेवर आरोग्य तपासणी करून या सुविधांचा लाभ घ्यावा, असे आवाहन सार्वजनिक आरोग्य विभागाकडून करण्यात आले आहे.