बदलत्या हवामानाचा मोठा फटका कोकणातील फळबागांना बसत असून गेल्या दीड ते दोन वर्षांत सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील आंबा आणि काजू उत्पादनावर त्याचा विपरित परिणाम झाला आहे. निसर्गाच्या या लहरीपणावर मात करून शेतकऱ्यांना शाश्वत उत्पादनाची हमी देण्यासाठी आता आधुनिक तंत्रज्ञानाची मदत घेतली जात आहे. याच पार्श्वभूमीवर सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील आंबा व काजू उत्पादकांसाठी कृत्रिम बुद्धिमत्ता अर्थात AI आधारित ‘स्मार्ट शेती’ प्रायोगिक प्रकल्पाचा शुभारंभ पालकमंत्री नितेश राणे यांच्या हस्ते करण्यात आला.
सिंधुरत्न समृद्ध योजनेंतर्गत AI तंत्रज्ञानाची जोड
जिल्हाधिकारी कार्यालयात आयोजित विशेष कार्यक्रमात या महत्त्वाकांक्षी प्रकल्पाची सुरुवात झाली. सिंधुरत्न समृद्ध योजनेंतर्गत कृषी विभागामार्फत कृषी विज्ञान केंद्र आणि ॲग्रीकल्चरल डेव्हलपमेंट ट्रस्ट, बारामती यांच्या संयुक्त विद्यमाने हा दोन वर्षांचा पथदर्शी प्रकल्प राबविण्यात येत आहे. या प्रकल्पाच्या माध्यमातून जिल्ह्यातील आठही तालुक्यांतील २०० आंबा उत्पादक आणि २०० काजू उत्पादक अशा एकूण ४०० शेतकऱ्यांची निवड करण्यात आली आहे.
शेती क्षेत्रात अत्याधुनिक तंत्रज्ञानाचा समावेश करताना भाषेचा अडसर येऊ नये यासाठी विशेष काळजी घेतली जात आहे. ज्याप्रमाणे विविध क्षेत्रांत मराठी भाषा आता डिजिटल युगात AI द्वारे सक्षम होत आहे, त्याच धर्तीवर या प्रकल्पात ‘कृषक’ मोबाईल ॲप्लिकेशनद्वारे शेतकऱ्यांना त्यांच्या मातृभाषेत म्हणजेच मराठीत अचूक मार्गदर्शन उपलब्ध केले जाणार आहे.
प्रकल्पाची प्रमुख वैशिष्ट्ये आणि कार्यपद्धती
आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर करून शेतीचा उत्पादन खर्च कमी करणे आणि दर्जेदार उत्पादन वाढवणे हे या प्रकल्पाचे मुख्य उद्दिष्ट आहे. या प्रकल्पांतर्गत खालील आधुनिक साधनांचा वापर केला जाईल:
- स्थानिक स्वयंचलित हवामान केंद्रे: हवामानातील सूक्ष्म बदलांची रिअल-टाइम माहिती मिळणार.
- मृदा सेन्सर्स (Soil Sensors) व IoT: जमिनीतील ओलावा, अन्नद्रव्ये आणि खतांची गरज यावर स्वयंचलित लक्ष ठेवले जाईल.
- उपग्रह छायाचित्रे व डिजिटल मॅपिंग: उपग्रहांच्या साहाय्याने पिकांचे आरोग्य व रोगांचा प्रादुर्भाव ओळखणे शक्य होईल.
- डिजिटल वॉर रूम: प्रादेशिक फळ संशोधन केंद्र, वेंगुर्ला येथे स्वतंत्र वॉर रूम उभारली जात असून जिल्हाधिकारी कार्यालय व कृषी कार्यालयात डिजिटल डॅशबोर्ड कार्यरत राहतील.
शेतकऱ्यांना स्वावलंबी बनवण्याचा संकल्प – पालकमंत्री नितेश राणे
कार्यक्रमात बोलताना पालकमंत्री नितेश राणे यांनी सांगितले की, जगातील अनेक प्रगत देश शेतीमध्ये एआय तंत्रज्ञानाचा प्रभावी वापर करत आहेत. सिंधुदुर्गातील शेतकरीही या तंत्रज्ञान क्रांतीत मागे राहता कामा नये. जिल्ह्यातील प्रत्येक शेतकऱ्याला स्वावलंबी करणे आणि जिल्ह्याचे दरडोई उत्पन्न ४.५० लाख रुपयांच्या पुढे नेणे हे शासनाचे ध्येय आहे. यापूर्वीही जिल्ह्यात दुष्काळमुक्ती आणि पाण्याच्या नियोजनासाठी प्रशासनाने पावले उचलली असून, सिंधुदुर्ग दुष्काळमुक्तीसाठी लोकसहभागाची मोहीम राबविण्यावर भर दिला गेला होता.
बारामतीच्या ॲग्रीकल्चरल डेव्हलपमेंट ट्रस्टचे शास्त्रज्ञ विवेक भोईटे यांनी प्रात्यक्षिकासह प्रकल्पाचे विश्लेषण केले. ऊस पिकात या तंत्रज्ञानामुळे खर्चात कपात व उत्पादनात मोठी वाढ झाली असून, आता कोकणातील हापूस आंबा आणि काजू पिकांचे भवितव्यही या एआय तंत्रज्ञानामुळे उज्वल होईल, असा विश्वास त्यांनी व्यक्त केला.
या कार्यक्रमास जिल्हाधिकारी तृप्ती धोडमिसे, जिल्हा बँक अध्यक्ष मनीष दळवी, जिल्हा अधीक्षक कृषी अधिकारी भाग्यश्री नाईकनवरे, मुख्य कार्यकारी अधिकारी डॉ. अपूर्वा बासूर यांच्यासह अनेक प्रगतशील शेतकरी व अधिकारी उपस्थित होते.